Ankara Gelişim Tarama Envanteri (AGTE)

Ankara Gelişim Tarama Envanteri (AGTE), 0-6 yaş arası çocukların gelişimsel düzeylerini değerlendirmek amacıyla doğrudan Türkiye'de geliştirilmiş bir tarama aracıdır. 1993 yılında Işık Savaşır, Nilhan Sezgin ve Neşe Erol tarafından oluşturulmuş, 1994'te Türk Psikologlar Birliği tarafından yayımlanmış ve 2005'te üçüncü basımı (Rekmay Yayınevi) ile güncellenmiştir.

AGTE, uluslararası kökenli testlerin (Denver II gibi) Türkiye'ye uyarlanmasının ötesinde, baştan itibaren Türk çocuklarının gelişimsel normlarını ve sosyo-kültürel özelliklerini temel alarak tasarlanmıştır. Bu, AGTE'yi Türkiye'deki gelişimsel tarama uygulamalarında özel bir konuma yerleştirir.

Neden Yerli Bir Test?

Gelişimsel dönüm noktaları kültürden kültüre farklılık gösterebilir. Bir çocuğun bağımsız yemek yemesi, giyinme becerisi veya sosyal etkileşim kalıpları, ailenin kültürel beklentileri ve çevresel koşullarından etkilenir. Uluslararası testlerin uyarlanması bu farkları kısmen telafi etse de, testin temelindeki norm tabloları ve maddelerin seçimi başka bir kültürde belirlenmiştir.

AGTE'nin geliştirilmesinde çevre koşullarının çocuk gelişimi üzerindeki etkisi özellikle gözetilmiştir. Orijinal standardizasyon çalışmasında üç farklı sosyo-ekonomik düzeyden 860 anne ile çalışılmış, böylece testin farklı koşullardaki Türk çocukları için geçerli normlar sunması sağlanmıştır. Araştırma bulguları, gelişim puanlarının yaşla birlikte arttığını ve 3 yaşından sonra sosyo-ekonomik düzey farklılıklarının belirginleştiğini ortaya koymuştur.

Envanterin Yapısı

AGTE toplam 154 maddeden oluşur ve dört gelişim alanını kapsar:

Alan	Madde Sayısı	Değerlendirilen Beceriler
Dil-Bilişsel	65	Kelime dağarcığı, dili anlama, ifade, problem çözme, sayı-zaman kavramları
İnce Motor	26	El-göz koordinasyonu, nesneleri kavrama, çizim, düğme açma
Kaba Motor	24	Yürüme, koşma, zıplama, denge, büyük kas koordinasyonu
Sosyal Beceri-Öz Bakım	39	Sosyal etkileşim, paylaşma, göz teması, yemek yeme, giyinme, tuvalet

Maddeler yaş dilimlerine göre organize edilmiştir. Her madde, çocuğun o beceriyi kazanıp kazanmadığını "Evet", "Hayır" veya "Bilmiyorum" yanıtlarıyla değerlendirir.

Bazı yaşa özgü madde örnekleri:

• 3 ay: Tanıdık bir sese başını çevirir (Dil-Bilişsel), kucağa alındığında başını dik tutar (Kaba Motor)
• 16-17 ay: 2-3 kelimeyi açıkça söyler (Dil-Bilişsel), kaşık kullanmaya başlar (İnce Motor)
• 18-23 ay: Kavanoz kapaklarını açıp kapar (İnce Motor)
• 30-35 ay: Düğme açar (İnce Motor)
• 48-72 ay: Renkleri bilir (Dil-Bilişsel)

Uygulama Süreci

AGTE yalnızca eğitim almış uzmanlar tarafından uygulanır. Çocuk gelişimi uzmanları, klinik psikologlar, özel eğitim uzmanları ve psikolojik danışmanlar uygulamaya yetkili profesyonellerdir. Okul öncesi öğretmenleri bu testi uygulama yetkisine sahip değildir.

Uygulama süreci şöyle işler:

Ortam Hazırlığı: Çocuğun rahat ve güvende hissedeceği, dikkat dağıtıcı unsurların en aza indirildiği bir ortam hazırlanır. Anne-baba ve çocuğun bir arada olduğu bir ortamda görüşme yapılır.

Başlama ve Durdurma: Teste, çocuğun takvim yaşının hemen öncesindeki yaş diliminden başlanır. Eğer başlangıç noktasında geçilemeyen maddeler varsa, bir önceki yaş dilimine dönülür. Anne art arda 8 soruyu olumsuz yanıtladığında görüşme sona erdirilir.

Bilgi Kaynağı: AGTE diğer pek çok tarama aracından farklı olarak, büyük ölçüde ebeveyn raporuna dayanır. Uzman sorular sorar, anne yanıtlar ve uzman eş zamanlı olarak çocuğu gözlemler. Anne dışında baba, bakıcı veya çocuğu iyi tanıyan başka bir yetişkin de bilgi kaynağı olabilir.

Süre: Uygulama genellikle 15-20 dakikada tamamlanır. Zaman sınırlaması yoktur.

Dikkat

Çocuğun teste gelmeden önce dinlenmiş, tok ve rahat kıyafetler içinde olması önemlidir. Çocuğa test yapılacağı konusunda önceden bilgi verilmemelidir.

Puanlama ve Yorumlama

AGTE'de ham puanlar T puanına dönüştürülür. T puanlama sisteminde ortalama 50, standart sapma 10'dur:

T Puanı Aralığı	Yorum
40-60	Yaşa uygun, normal gelişim
35-40	İzleme gerektirir, sınırda
35 ve altı	Ayrıntılı değerlendirme ve izlem gerektirir

Bazı uygulamalarda yaş denkliği de kullanılır: çocuğun performansının hangi yaş düzeyine karşılık geldiği hesaplanır. Örneğin 4 yaşındaki bir çocuğun dil gelişimi yaş denkliği 3 yaş 6 ay ise, bu alanda hafif bir gecikme olduğunu düşündürür. Genel gelişim puanının yaş düzeyinden %20 düşük olması sınırda gelişim, %30 düşük olması ise gelişimsel gecikme olarak değerlendirilir.

Her alan için ayrı T puanı hesaplanması, çocuğun hangi alanlarda güçlü olduğunu ve hangi alanların desteklenmesi gerektiğini belirlemeyi sağlar.

Psikometrik Özellikler

AGTE'nin güvenilirlik ve geçerliliği kapsamlı çalışmalarla doğrulanmıştır:

İç Tutarlılık: Cronbach alfa katsayıları farklı yaş gruplarında 0.80 ile 0.99 arasında değişmektedir. Bu, envanterin maddelerinin aynı yapıyı tutarlı biçimde ölçtüğünü gösterir.

Test-Tekrar Test: Güvenilirlik katsayıları 0.88 ile 0.99 arasındadır; envanter zaman içinde kararlı sonuçlar vermektedir.

Eşzaman Geçerliği: AGTE ile Bayley Bebekler için Gelişim Ölçeği arasındaki korelasyonlar incelenmiştir. Genel gelişim puanları arasında r=.95 düzeyinde yüksek korelasyon saptanmıştır. Dil-Bilişsel alt ölçeği ile Bayley Zihinsel ölçeği arasındaki korelasyonlar tüm yaş gruplarında anlamlı ve yüksek bulunmuştur. Motor alt ölçekleri ile Bayley Motor ölçeği arasındaki korelasyonlar da (13-18 ay grubu dışında) yüksek çıkmıştır. Bayley Ölçekleri, bebek gelişim değerlendirmesinde uluslararası "altın standart" kabul edildiğinden, bu güçlü korelasyon AGTE'nin geçerliliğini desteklemektedir.

Ebeveyn Raporunun Güçlü ve Zayıf Yönleri

AGTE'nin ebeveyn raporuna dayanması, testin en belirleyici özelliğidir. Bu yaklaşımın avantajları ve sınırlılıkları vardır:

Güçlü yönler: Ebeveynler, çocuğun farklı ortamlardaki davranışlarını uzun süre gözlemlemiştir. Test anındaki heyecan, yorgunluk veya hastalık gibi geçici durumların etkisi azalır, çünkü anne çocuğun genel kapasitesini yansıtır. Ayrıca ebeveynin sürece katılması, gelişimi daha bilinçli takip etmesini sağlar.

Zayıf yönler: Ebeveyn yanıtları öznel olabilir. Anne çocuğunun becerilerini olduğundan yüksek veya düşük değerlendirebilir. Kültürel beklentiler, eğitim düzeyi ve gelişime ilişkin farkındalık, yanıtların doğruluğunu etkileyebilir. Bu nedenle uzmanın eş zamanlı gözlemi, ebeveyn beyanını doğrulayan kritik bir bileşendir.

Denver II ile Karşılaştırma

Özellik	AGTE	Denver II
Köken	Türkiye'de geliştirildi	ABD'de geliştirildi, Türkiye'ye uyarlandı
Madde Sayısı	154	125
Bilgi Kaynağı	Ağırlıklı ebeveyn raporu + gözlem	Uzman gözlemi + ebeveyn bilgisi
Puanlama	T puanı (ort=50, ss=10)	Geçti/Kaldı → Normal/Şüpheli/Anormal
Kültürel Uyum	Türk normları ile geliştirildi	Uyarlama ile Türk normları oluşturuldu
Bayley Korelasyonu	r=.95	Veri yok (doğrudan karşılaştırma)

Her iki test de tanı koyma yetkisine sahip değildir ve birbirini tamamlayıcı olarak kullanılabilir. Türkiye'deki klinik uygulamada AGTE ve Denver II'nin birlikte uygulanarak daha kapsamlı bir değerlendirme sunması yaygın bir yaklaşımdır.

Sonuç Sonrası Süreç

AGTE sonucunda gelişim geriliği şüphesi ortaya çıktığında izlenen adımlar:

İlk olarak, sonuçlar aileye uzman tarafından açıklanır. Desteklenmesi gereken alanlar belirlenir ve aileye rehberlik yapılır. Gerektiğinde çocuk nörolojisi veya çocuk psikiyatrisi uzmanına yönlendirme yapılır. Eğitsel değerlendirme için Rehberlik Araştırma Merkezi'ne (RAM) başvurulabilir. RAM, çocuğun tüm gelişim alanlarını değerlendirerek özel eğitime ihtiyaç olup olmadığını belirler ve Destek Eğitim Raporu düzenler.

Öğretmenler İçin

AGTE sonuçlarını doğrudan öğretmenlere iletilmez; ancak ailelerle yapılan görüşmelerde sonuçlar paylaşılabilir. Bir çocuğun AGTE'de belirli alanlarda düşük puan aldığını öğrenen öğretmen, sınıfta o alana yönelik destekleyici etkinlikler planlayabilir. AGTE bir tarama aracıdır, etiket değil.

İlgili Makaleler

• Denver Testi - Denver II'nin yapısı ve puanlama sistemi
• Gelişim Kontrol Listeleri - Kontrol listesi türleri ve hazırlama
• Genel İlkeler - Değerlendirmenin temel kavramları
• Formatif vs Sümatif - Süreç ve sonuç odaklı değerlendirme

Kaynakça

Savaşır, I., Sezgin, N. ve Erol, N. (1994). Construction of Ankara developmental screening inventory and its environmental correlates. Pediatric Research, 36, 381. https://doi.org/10.1203/00006450-199407000-00381

Savaşır, I., Sezgin, N. ve Erol, N. (2005). Ankara Gelişim Tarama Envanteri el kitabı (Genişletilmiş 3. basım). Rekmay.

Meisels, S. J. ve Atkins-Burnett, S. (2005). Developmental screening in early childhood: A guide (5. baskı). National Association for the Education of Young Children. ISBN: 9781928896258