Eğilimler
Eğilimler, Maarif 2024 programının en "görünmez" ama en güçlü bileşenidir. Kavramsal ve alan becerilerini düşünme şekli olarak tanımlarsak, eğilimler bu düşünme şeklinin arkasındaki motivasyonu, tutumu ve alışkanlıkları temsil eder. Erken çocukluk eğitimi araştırmacısı Lilian Katz'ın tanımıyla, eğilimler "kalıcı zihinsel alışkanlıklar veya deneyimlere karşı gösterilen karakteristik tepki biçimleridir." Yani bir çocuk sayı sayabilir (beceri), ama saymaya istekli mi, merak ediyor mu, zorlansada devam ediyor mu - bunlar eğilimlerdir.
Eğilim Nedir, Beceri mi?
Hayır. Eğilim, beceriden farklı bir şeydir. Bunu bir örnekle açıklayalım:
- Beceri: Çocuk puzzle yapmasını bilir (problem çözme becerisi var).
- Eğilim: Çocuk puzzle yapmaYA İSTEKLİ mi? Zorlandığında bırakıyor mu yoksa devam mı ediyor? (azim eğilimi)
Bir çocuk bir beceriye sahip olabilir ama onu kullanmaya ilişkin eğilimi olmayabilir. Program tam da bu noktayı hedefler: becerilerin habercisi ve tetikleyicisi olan zihinsel tutumları geliştirmek.
Katz'a göre eğilimler doğrudan öğretilemez - daha çok yetişkinin model olmasıyla ve uygun ortamın sağlanmasıyla kazanılır. Çok erken ve çok formal eğitim eğilimlere zarar verebilir. Örneğin, 4 yaşında çocuğu zorla okuma öğretmeye çalışmak, okuma becerisini bir miktar geliştirebilir ama okumaya yönelik merak eğilimini öldürebilir.
Üç Eğilim Grubu
Program 16 eğilimi üç grupta toplar:
1. Benlik Eğilimleri (5 Eğilim)
Bireyin kendine yönelik algıları ve iç motivasyonu.
| Eğilim | Programın Tanımı | Sınıfta Nasıl Görünür? |
|---|---|---|
| Merak | Yeni ve ilginç bilgi/nesneyle karşılaşıldığında duyulan gözlemleme, araştırma ve anlama arzusu | "Bu ne? Neden böyle? Nasıl çalışıyor?" soruları |
| Bağımsızlık | Otorite baskısı olmadan özgür seçimler yapabilme ve sorumluluğunu alabilme | Kendi başına giyinme, materyal seçme, karar verme |
| Azim ve Kararlılık | Zorluk karşısında yılmadan devam etme çabası | Puzzle'ı bitirene kadar uğraşma, torre yıkılınca yeniden yapma |
| Kendine İnanma (Öz Yeterlilik) | Belirlenen hedefi gerçekleştirebileceğine dair inanç | "Ben yapabilirim" tutumu |
| Kendine Güvenme (Öz Güven) | Yeteneklerine ve kapasitesine olan inanç | Hata yapmaktan korkmadan deneme |
Neden merak ilk sırada? Çünkü merak, diğer tüm öğrenmelerin başlatıcısıdır. Meraklı çocuk soru sorar, soru soran çocuk araştırır, araştıran çocuk bilgi edinir. Program, merakı bir beceri değil bir eğilim olarak tanımlar - çünkü merak "ne bildiğiniz" değil "nasıl hissettiğiniz" meselesidir. Araştırmalar, tüm çocukların doğuştan meraklı olduğunu ama yanlış eğitim yaklaşımlarının bu merakı söndürebildiğini gösterir.
Öz güven ile öz yeterlilik farkı: Program bu ikisini ayrı eğilimler olarak tanımlar ve bu önemli bir ayrımdır:
- Öz yeterlilik: "Bu işi yapabileceğime inanıyorum" (göreve özel inanç)
- Öz güven: "Ben değerliyim ve yeterliyim" (genel benlik algısı)
Bir çocuk genel olarak kendine güvenebilir ama belirli bir görevde (mesela makas kullanmada) öz yeterliliği düşük olabilir - veya tam tersi. Öğretmen olarak her ikisini de ayrı ayrı desteklemeniz gerekir.
Sınıfta nasıl desteklenir?
- Merak: Açık uçlu sorular sorun: "Ne olur sence?" Hazır cevap vermeyin, birlikte keşfedin.
- Bağımsızlık: Seçim fırsatları yaratın: "Hangi köşede oynamak istersin?" Aşırı koruyucu olmayın.
- Azim: Çabayı övün, sonucu değil: "Ne kadar çok denedin, harika!" Hata yapmayı normalleştirin.
- Öz yeterlilik: Küçük başarılar yaşatın: çocuğun beceremeyeceği görevler değil, zorlayıcı ama başarılabilir görevler verin.
- Öz güven: Boş övgüden kaçının. Katz, içi boş "aferin çok güzelmiş" tarzı övgünün öz güveni gerçekte inşa etmediğini, hatta zarar verebildiğini vurgular. Bunun yerine spesifik geri bildirim verin: "Bu resimdeki renk seçimini çok beğendim."
2. Sosyal Eğilimler (5 Eğilim)
Bireyin diğer insanlarla etkileşimde gösterdiği tutumlar.
| Eğilim | Programın Tanımı | Sınıfta Nasıl Görünür? |
|---|---|---|
| Empati | Başkalarının duygu ve düşüncelerini hissederek geri dönüt verme | "Ağlıyor çünkü üzgün, sarılayım" |
| Sorumluluk | Görevleri zamanında yerine getirme, sonuçları üstlenme | Sıra beklerken bekleme, oyuncakları toplama |
| Girişkenlik | Sınırlar içinde isteğini belirleme ve harekete geçme | Bir oyun önerme, yardım isteme |
| Güven | Karşı tarafın niyetinin iyi olduğuna dair inanç | Yeni arkadaşlarla oynama istekliliği |
| Oyunseverlik | Öğrenme sürecini keyifli ve eğlenceli hale getirebilme | Her etkinliği oyuna dönüştürme, neşeyle katılma |
Empati araştırmalardan ne biliyoruz? Türkiye'deki çalışmalar, 60-72 aylık çocuklarda empati becerilerinin anne eğitim düzeyinden etkilendiğini, cinsiyete göre ise anlamlı fark olmadığını gösterir. Empati becerisi gelişmiş çocukların kendini kontrol kapasiteleri daha yüksek, saldırganlık düzeyleri daha düşüktür. Drama, rol oynama ve hikaye okuma, empatiyi desteklemenin en etkili yöntemleridir.
Oyunseverlik neden bir eğilim? Çünkü öğrenmenin en etkili yolu oyun yoluyla öğrenmedir. Oyunseverlik, çocuğun her durumda eğlenerek öğrenme kapasitesini ifade eder. Program, bunu bir kişilik özelliği olarak değil, desteklenebilir bir tutum olarak konumlandırır.
Sınıfta nasıl desteklenir?
- Empati: Hikaye okurken "karakterler ne hissetmiş olabilir?" sorusu. Dramatik oyun köşesi.
- Sorumluluk: Sınıf görevleri dağıtma (çiçek sulama, kapı tutma). "Sonuçları birlikte görelim" yaklaşımı.
- Girişkenlik: Çocuğa karar alma fırsatı tanıma. "Ne oynamak istersin?" sorusu yerine "bugün ne yapalım?" sorusu.
- Güven: Tutarlı ve güvenilir öğretmen davranışı. Söz verilen şeylerin yapılması.
- Oyunseverlik: Etkinlikleri oyunlaştırma. Toplanma zamanını yarışa değil ama eğlenceli bir müzik eşliğinde yapma.
3. Entelektüel Eğilimler (6 Eğilim)
Düşünsel süreçlere yönelik tutumlar.
| Eğilim | Programın Tanımı | Sınıfta Nasıl Görünür? |
|---|---|---|
| Odaklanma | Hedefe yönelik zihinsel ve bedensel enerjiyi en iyi düzeyde kullanma | Bir etkinliğe uzun süre dikkatini verme |
| Yaratıcılık | Alışılmış kalıpların dışında özgün ürün/fikir üretme | Farklı malzemelerle beklenmedik şeyler yapma |
| Açık Fikirlilik | Farklı deneyim, fikir ve önerilere ön yargısız bakabilme | "Senin fikrin farklı ama ilginç" diyebilme |
| Analitik Düşünme | Problemleri öngörerek kanıt kullanma ve akıl yürütme | "Neden böyle düşünüyorsun?" sorusuna gerekçe sunma |
| Merak Ettiği Soruları Sorma | Öğrenme ve keşfetme arzusuyla özgürce sorgulama | "Ama neden?", "Peki nasıl?" soruları |
| Özgün Düşünme | Sezgileri ve hayal gücünü çekinmeden kullanma | "Ya böyle olsaydı?" türünde düşünceler |
Bu eğilimler öğretilebilir mi? Doğrudan öğretilemez ama desteklenebilir. Araştırmalar, en etkili yöntemin yetişkinin bu eğilimleri kendinin sergilemesi olduğunu gösterir. Öğretmen sınıfta merak gösteriyorsa ("Ben de bilmiyorum, birlikte bakalım!"), açık fikirli davranıyorsa ("İlginç bir fikir, hiç öyle düşünmemiştim!"), çocuklar bu tutumları modelleme yoluyla içselleştirir.
Sınıfta nasıl desteklenir?
- Odaklanma: Etkinlik sürelerini yaşa uygun tutun: 3-4 yaş 10-15 dk, 5-6 yaş 20-25 dk. Dikkat dağıtıcıları minimize edin.
- Yaratıcılık: Açık uçlu malzemeler sunun. "Doğru yol" dayatmayın. Her sonucu kabul edin.
- Açık fikirlilik: Farklı fikirleri kutlayın. "Herkes farklı düşünebilir" mesajını verin.
- Analitik düşünme: "Neden?" ve "nasıl?" sorularını sık sorun. Çocuğun gerekçe sunmasını bekleyin.
- Merak soruları: Çocuğun sorularını asla geçiştirmeyin. "Güzel soru!" diyerek ödüllendirin.
Eğilimler ve Beceriler: Nasıl İlişkili?
Program, eğilimlerin becerilere göre konumunu şöyle tanımlar: "Becerilerin harekete geçirilmesinde tetikleyici ve öğrenilen becerilerin niteliğini zenginleştirici bir işlev görür."
Bunu bir arabayla açıklayalım:
- Beceriler = motorun gücü (ne yapabilir?)
- Eğilimler = direksiyondaki sürücü (onu kullanmaya istekli mi, nasıl kullanıyor?)
Güçlü bir motor eğilimsiz bir sürücüyle bir yere gidemez. Tüm becerileri olan ama merakı, azmi ve girişkenliği olmayan çocuk, bu becerileri hayata geçiremez.
Değerlendirme Zorluğu
Eğilimler, program bileşenleri arasında değerlendirmesi en zor olandır. Bir beceriyi gözlemlemek kolaydır: "sayabiliyor mu?" Ama bir eğilimi gözlemlemek uzun süreli ve bağlam duyarlı izleme gerektirir:
- Çocuk sadece bugün mü meraklı yoksa sürekli mi?
- Belirli konularda mı azimli yoksa genel olarak mı?
- Grup ortamında mı girişken yoksa bire birde mi?
Bu yüzden eğilimleri anekdot kayıtlarıyla, zaman dilimi gözlemleriyle ve gelişim portföyleriyle değerlendirmek en sağlıklı yoldur. Tek seferlik gözlemlerle eğilim hakkında yargıya varmak yanıltıcıdır.
İlgili Makaleler
- Kavramsal Beceriler - Becerilerin ne olduğu
- Sosyal-Duygusal Öğrenme - Empati ve ilişki becerileriyle kesişim
- Sanat Alanı - Yaratıcılık eğiliminin en çok göründüğü alan
- Fen Alanı - Merak eğiliminin doğal evi
- Değerlendirme - Eğilimleri nasıl değerlendireceğiniz
Kaynakça
Katz, L. G. (1993). Dispositions: Definitions and implications for early childhood practice. ERIC Clearinghouse on Elementary and Early Childhood Education. https://eric.ed.gov/?id=ED360104
Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli okul öncesi eğitim programı. MEB Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı. https://mufredat.meb.gov.tr
Öğretmen Notu
Eğilimleri "öğretmek" değil, "korumak" daha doğru bir ifadedir. Her çocuk doğuştan meraklıdır, bağımsızlığa eğilimlidir, oyundan keyif alır. Sizin işiniz bu doğal eğilimleri söndürmemek ve beslemektir. Nasıl mı? En basit formülü: çocuğun sorularını ciddiye alın (merak), kendi yapmasına izin verin (bağımsızlık), zorlandığında yanında olun ama yerine yapmayın (azim), başarısını spesifik olarak tanıyın (öz güven), ve her şeyi oyunla yapın (oyunseverlik). Bu beş şeyi tutarlı biçimde yaparsanız, 16 eğilimin çoğunu zaten destekliyorsunuz demektir.