ABLLS-R
ABLLS-R (Assessment of Basic Language and Learning Skills - Revised), Dr. James W. Partington tarafından 2006 yılında geliştirilen, otizm spektrum bozukluğu ve diğer gelişimsel gecikmeleri olan çocukların temel dil ve öğrenme becerilerini değerlendirmek, müfredat oluşturmak ve ilerlemeyi takip etmek için tasarlanmış kapsamlı bir araçtır. B.F. Skinner'ın Sözel Davranış (Verbal Behavior) teorisine dayanır ve Uygulamalı Davranış Analizi (UDA/ABA) ilkeleri çerçevesinde kullanılır.
Ne İşe Yarar?
ABLLS-R üç temel işlev görür: değerlendirme, müfredat rehberi ve ilerleme takibi. Bir çocuğun mevcut beceri düzeyini 25 farklı alanda ölçer, eksik becerileri tespit eder ve Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP) hedeflerinin belirlenmesini sağlar. Toplamda 544 beceri maddesi içerir - bunlar tipik gelişim gösteren çocukların anaokuluna girmeden önce edindiği becerilerdir.
Kısacası ABLLS-R şu soruyu cevaplar: "Bu çocuk şu anda neyi yapabiliyor, neyi yapamıyor ve sıradaki hedef ne olmalı?"
Beceri Alanları
ABLLS-R, 25 beceri alanını A'dan Y'ye harflerle kodlar. Bu alanlar iki ana gruba ayrılır:
Temel Öğrenci Becerileri (A-Q)
| Alan | Kod | Ne Değerlendirir? |
|---|---|---|
| İşbirliği ve Pekiştireç Etkisi | A | Yönergelere uyma, pekiştireçlere tepki |
| Görsel Performans | B | Eşleme, sıralama, blok tasarımı |
| Alıcı Dil | C | Söyleneni anlama, yönerge izleme |
| Motor Taklit | D | Hareketleri taklit etme (kaba ve ince motor) |
| Vokal Taklit | E | Sesleri, kelimeleri tekrar etme |
| İstek Bildirme (Mand) | F | İstediğini sözel olarak ifade etme |
| Adlandırma (Tact) | G | Nesneleri, eylemleri isimlendirme |
| Karşılıklı Konuşma (Intraverbal) | H | Sorulara cevap verme, sohbet etme |
| Spontan Vokalizasyon | I | Kendiliğinden ses üretimi |
| Sözdizimi ve Dilbilgisi | J | Cümle yapısı, ek-kök kullanımı |
| Oyun ve Eğlence | K | Oyuncaklarla oynama, yaratıcı oyun |
| Sosyal İlişkiler | L | Akran etkileşimi, paylaşım, sıra bekleme |
| Grup Yönergesine Uyma | M | Sınıfta grup etkinliğine katılma |
| Sınıf Rutinine Uyma | N | Geçişler, günlük rutinleri takip etme |
| Genelleştirme | O | Öğrenilen beceriyi farklı ortamlarda kullanma |
| Okuma | P | Harf tanıma, basit okuma becerileri |
| Matematik | Q | Sayma, basit matematik kavramları |
Öz Bakım ve Motor Becerileri (R-Y)
| Alan | Kod | Ne Değerlendirir? |
|---|---|---|
| Yazma | R | Kalem tutma, çizme, harf yazma |
| Heceleme | S | Basit heceleme becerileri |
| Giyinme | T | Düğme, fermuar, ayakkabı giyme |
| Yemek Yeme | U | Kaşık/çatal kullanma, bağımsız yeme |
| Öz Bakım | V | El yıkama, diş fırçalama |
| Tuvalet | W | Tuvalet ihtiyacını bildirme, bağımsız kullanım |
| Kaba Motor | X | Koşma, zıplama, denge, tırmanma |
| İnce Motor | Y | Makasla kesme, boncuk dizme, düğme ilikleme |
Bu tablolar öğretmene ABLLS-R'ın ne kadar kapsamlı bir araç olduğunu gösterir. Her alan kendi içinde görev analizi yöntemiyle küçük, ölçülebilir basamaklara ayrılmıştır.
Nasıl Uygulanır?
ABLLS-R değerlendirmesi genellikle 10-12 saat sürer ve birden fazla oturumda tamamlanır. İki temel belge içerir: puanlama için kullanılan Protokol ve uygulama talimatlarını içeren Rehber (Guide).
Değerlendirme üç yöntemle veri toplar: birincisi doğrudan gözlem - çocuğa görevler sunulur ve tepkisi kaydedilir. İkincisi doğal gözlem - çocuk oyun veya serbest zaman sırasında gözlemlenir. Üçüncüsü aile ve öğretmen görüşmesi - doğrudan gözlemlenemeyen beceriler hakkında bilgi alınır.
Her beceri maddesi 0-4 arası puanlanır: 0 beceri yok, 1 kısmi beceri (yoğun yardımla), 2 gelişmekte olan beceri (ipucu ile), 3-4 bağımsız yapabilme. Sonuçlar renk kodlu grafiklere aktarılarak çocuğun güçlü ve zayıf alanları görselleştirilir. Bu grafikler zaman içindeki ilerlemeyi de gösterir - ilk değerlendirme mavi, ikinci kırmızı, üçüncü yeşil gibi.
ABLLS-R ve VB-MAPP Karşılaştırması
Her iki araç da otizmli çocukları değerlendirmek için kullanılır ancak farklı güçlü yönleri vardır:
| ABLLS-R | VB-MAPP | |
|---|---|---|
| Geliştiren | Dr. James Partington | Dr. Mark Sundberg |
| Beceri sayısı | 544 (25 alan) | 170 (16 alan) |
| Yaş aralığı | 2-6 yaş odaklı | 0-4 yaş odaklı |
| Odak | Geniş (dil + akademik + öz bakım + motor) | Dil ve iletişim ağırlıklı |
| Gelişimsel sıralama | Basitten karmaşığa | Gelişim basamaklarına göre |
| Ek bileşenler | - | Engeller Değerlendirmesi, Geçiş Değerlendirmesi |
Genel kural: küçük çocuklarda (0-3 yaş) dil odaklı değerlendirme için VB-MAPP, daha kapsamlı beceri profili için ABLLS-R tercih edilir. İkisi birlikte de kullanılabilir.
Öğretmenin Rolü
ABLLS-R değerlendirmesini genellikle davranış analisti (BCBA) veya özel eğitim uzmanı uygular. Ancak öğretmenin bu süreçteki rolü kritiktir:
Birincisi, öğretmen gözlem verisi sağlar. Sınıfta çocuğun hangi becerileri bağımsız yapabildiğini, hangilerinde yardıma ihtiyaç duyduğunu raporlar.
İkincisi, öğretmen BEP hedeflerini uygular. ABLLS-R sonuçlarına göre belirlenen hedefler günlük sınıf etkinliklerine entegre edilir. Örneğin "5 nesneyi adlandırma" hedefi, kahvaltıda yiyecekleri isimlendirme pratiğiyle desteklenir.
Üçüncüsü, öğretmen ilerlemeyi izler. Haftalık veya aylık veri toplayarak çocuğun hedeflere ne kadar yaklaştığını takip eder.
Etkinlik Örnekleri
"Kim Bu?" - Adlandırma (Tact) Çalışması
| Yaş | 3-6 yaş |
| Süre | 10 dakika |
| Hedef | Nesne adlandırma becerisini geliştirme (ABLLS-R Alan G) |
| Malzeme | Nesne kartları veya gerçek nesneler |
Uygulama: Çocuğun karşısına oturun. Bir nesne kartı gösterin (örneğin araba). "Bu ne?" diye sorun. Çocuk doğru yanıt verirse hemen pekiştirin: "Harika, araba!" Yanıt vermezse 3 saniye bekleyip sözel ipucu verin: "Söyle: araba." Doğru tekrarı da pekiştirin. Oturumda 5-10 farklı nesneyle çalışın. Hangi nesneleri bağımsız adlandırabildiğini ve hangilerinde ipucu gerektiğini kaydedin - bu veri, ABLLS-R ilerleme grafiğini güncellemenizi sağlar.
"Eşle Bakalım" - Görsel Performans
| Yaş | 3-6 yaş |
| Süre | 10 dakika |
| Hedef | Görsel eşleme becerisi (ABLLS-R Alan B) |
| Malzeme | Aynı nesnelerden çiftler (2 top, 2 araba, 2 bardak) |
Uygulama: Masaya 3 farklı nesne koyun: top, araba, bardak. Çocuğa eşi olan bir nesne verin (ikinci top). "Eşle!" diyerek eşini bulmasını isteyin. Doğru eşleme yapıldığında pekiştirin. Çocuk zorlanırsa fiziksel ipucu kullanın (elini tutup doğru nesneye yönlendirme). Başarılı oldukça nesne sayısını artırın ve üç boyutlu nesneden resimli kart eşlemeye geçin. Bu kademeli ilerleme, ABLLS-R'ın B alanındaki ilerlemeyi doğrudan yansıtır.
"Ben İstiyorum" - İstek Bildirme (Mand)
| Yaş | 3-6 yaş |
| Süre | Günlük rutinlerde |
| Hedef | Sözel istek bildirme (ABLLS-R Alan F) |
| Malzeme | Çocuğun sevdiği nesneler/yiyecekler |
Uygulama: Çocuğun sevdiği nesneyi görünür ama ulaşılamaz bir yere koyun (yüksek raf, şeffaf kutu). Çocuk nesneye uzandığında bekleyin - istek belirtisini (işaret etme, söz söyleme) gözleyin. Çocuk sözel ipucu verebilecek düzeydeyse "Ne istiyorsun?" diye sorun. "Top" veya "top istiyorum" dediğinde hemen verin. Sözel ifadesi yoksa PECS kartlarıyla destekleyin. Kritik nokta: istek gerçek olmalı - çocuk gerçekten o nesneyi istediğinde pratik yapılır, yapay ortamda değil.
İlgili Makaleler
- OSB - Sınıf Stratejileri - Sınıf uygulamaları
- TEACCH Yaklaşımı - Yapılandırılmış öğretim
- PECS - İletişim sistemi
- FBA (Fonksiyonel Analiz) - Davranış analizi
Kaynakça
Partington, J. W. (2006). The Assessment of Basic Language and Learning Skills - Revised (ABLLS-R). Behavior Analysts, Inc.
Usry, J., Partington, S. W. ve Partington, J. W. (2018). Evaluating the Verbal Behavior Milestones Assessment and Placement Program (VB-MAPP) scores using principal components analysis. Journal of Developmental and Physical Disabilities, 30(1), 27-38. https://doi.org/10.1007/s10882-017-9574-9
Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2018). Özel eğitim hizmetleri yönetmeliği. Resmî Gazete, Sayı: 30471.
Öğretmen Notu
ABLLS-R'ı kendiniz uygulamak zorunda değilsiniz - bunu genellikle davranış analisti veya özel eğitim uzmanı yapar. Sizin rolünüz sınıfta gözlem verisi sağlamak ve belirlenen hedefleri günlük etkinliklere entegre etmektir. ABLLS-R sonuç grafiğini anlamak ise çok kolaydır: boş (beyaz) alanlar çocuğun henüz edinmediği becerileri, dolgulu alanlar edindiği becerileri gösterir. Zaman içinde dolgu arttıkça ilerleme görselleşir.