OSB - İletişim Desteği
Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) olan çocukların iletişim profilleri son derece çeşitlidir. Bazı çocuklar akıcı konuşurken pragmatik becerilerinde güçlük yaşar; bazıları sınırlı sözcüklere sahiptir; bir kısmı ise sözel iletişimi hiç geliştirmemiştir. Bu makale, okul öncesi öğretmenlerine otizmli çocukların iletişim becerilerini desteklemek için kullanabilecekleri kanıta dayalı stratejileri, yardımcı ve alternatif iletişim sistemlerini ve sınıf içi uygulamaları sunar.
Otizmde İletişim Özellikleri
Otizmli çocukların iletişim güçlükleri yalnızca konuşma gecikmesiyle sınırlı değildir. Sosyal iletişimin tüm boyutlarını kapsayan farklılıklar gözlemlenir (Prizant ve Wetherby, 1998).
İletişim Profili Çeşitliliği
| Profil | Özellikler | Sınıfta Gözlem |
|---|---|---|
| Sözel - pragmatik güçlük | Akıcı konuşur ancak karşılıklı sohbet, ton ve bağlam uyumunda zorlanır | "Bilgi verir ama soru sormaz", monolog tarzı konuşma |
| Sınırlı sözel | Birkaç sözcük veya kısa cümleler kullanır | İsteklerini tek kelimeyle belirtir, kendiliğinden başlatmaz |
| Minimal sözel | 30'dan az işlevsel sözcük kullanır | Çoğunlukla sözsüz yollarla iletişim kurar (Tager-Flusberg ve ark., 2017) |
| Sözsüz | Konuşma kullanmaz | Davranışlarla (çekme, itme, ağlama) iletişim kurar |
Sık Görülen İletişim Farklılıkları
| Farklılık | Açıklama | Öğretmen İçin Anlam |
|---|---|---|
| Ekolali | Duyulan sözcük ve cümlelerin tekrarı | İşlevsizdir sanılır ama genellikle iletişim amacı taşır |
| Gestalt dil işleme | Dili tek sözcüklerden değil, bütün kalıplardan (gestaltlardan) öğrenme | "Ayakkabını giy" cümlesini bir bütün olarak öğrenir, parçalara ayıramaz |
| Ortak dikkat güçlüğü | Bir nesneyi veya olayı başkasıyla paylaşmada zorluk | Parmakla gösterme, bakarak paylaşma yok veya az |
| Sözel olmayan ipucu okuma güçlüğü | Yüz ifadesi, beden dili ve ses tonunu yorumlamada zorluk | Öğretmenin "kızgın bakışını" anlayamaz |
| İletişim başlatma güçlüğü | Etkileşimi kendiliğinden başlatmada zorluk | Karşılık verir ama nadiren konuşmayı başlatır |
Öğretmen İpucu
Ekolali "anlamsız tekrar" değildir. Çocuk "Parka gidelim mi?" cümlesini tekrarlıyorsa, bu onun dışarı çıkmak istediğinin bir ifadesi olabilir. Ekolalinin ardındaki niyeti araştırın.
Ekolali ve Gestalt Dil İşleme
Otizmli çocukların yaklaşık %75'inde ekolali görülür. Ekolali iki türde incelenir:
Ekolali Türleri
| Tür | Tanım | Sınıf Örneği | Olası İşlev |
|---|---|---|---|
| Anlık ekolali | Az önce duyulanın hemen tekrarı | Öğretmen: "Suyu ister misin?" Çocuk: "Suyu ister misin?" | İşleme süresi kazanma, onaylama |
| Gecikmeli ekolali | Daha önce duyulan bir cümlenin sonra tekrarı | Çocuk aniden "Çizgi film bitti" der (evde duyduğu bir cümle) | Bağlam kurma, duygu ifadesi |
Gestalt Dil İşleme Evreleri
Gestalt dil işleme, çocuğun dili kalıplar halinde öğrenip zamanla parçalara ayırmasıdır:
| Evre | Özellik | Sınıf Gözlemi |
|---|---|---|
| Evre 1 | Bütün gestaltlar (tam cümleler) | "Hadi bakalım ne var" (TV'den öğrenilmiş) |
| Evre 2 | Gestaltları birleştirme/karıştırma | "Hadi bakalım + su ver" |
| Evre 3 | Tek sözcük çıkarma | Gestalttan "su" kelimesini ayırma |
| Evre 4 | Yeni cümleler oluşturma | "Ben su istiyorum" |
Öğretmenin rolü: Gestalt dil işleyen çocuğa yeni gestaltlar modellemelisiniz. "Su istiyorum" gibi işlevsel kalıp cümleleri doğal bağlamlarda tekrar tekrar kullanın.
PECS (Resim Değişim İletişim Sistemi)
PECS, Bondy ve Frost tarafından geliştirilen, sözel iletişimi sınırlı veya olmayan çocuklar için tasarlanmış bir iletişim sistemidir (Bondy ve Frost, 1994). Meta-analiz sonuçları, PECS'in özellikle istekte bulunma becerilerini geliştirmede etkili olduğunu göstermektedir (Flippin ve ark., 2010).
PECS Aşamaları
| Aşama | Hedef | Sınıf Uygulaması |
|---|---|---|
| Aşama I - Fiziksel değişim | Resmi iletişim ortağına verme | Çocuk su resmini alıp öğretmene uzatır |
| Aşama II - Mesafe ve ısrar | Farklı ortam ve kişilere genelleme | Resim defterini alıp sınıfın öbür ucundaki öğretmene gitme |
| Aşama III - Resim ayırt etme | Birden fazla resim arasından seçim | "Ben istiyorum" + doğru nesne resmini seçme |
| Aşama IV - Cümle şeridi | "Ben istiyorum + [nesne]" cümle şeridi | Cümle şeridine sırayla resimleri yerleştirme |
| Aşama V - "Ne istiyorsun?" sorusuna yanıt | Soruya yanıt olarak cümle oluşturma | Öğretmen sorar, çocuk şeritle yanıtlar |
| Aşama VI - Yorum yapma | "Görüyorum", "Duyuyorum" gibi yorumlar | "Görüyorum + kedi" gibi yorum cümleleri |
PECS İçin Sınıf Düzenlemesi
- Resim defteri: Çocuğun her zaman erişebildiği yerde olmalı
- İlgi envanteri: Çocuğun en çok istediği nesne ve etkinliklerin resimlerini hazırlayın
- Sabotaj stratejisi: İstenen nesneyi görünür ama erişilemez yere koyarak iletişim fırsatı yaratın
- Genelleme: Tüm sınıf personelinin PECS sürecini bilmesi ve tutarlı yanıt vermesi
- Sözel modelleme: Çocuk resmi verdiğinde, öğretmen "Su istiyorsun, buyur su" diyerek sözel modeli sunar
Yardımcı ve Alternatif İletişim (AAC)
AAC, konuşmayı destekleyen veya konuşmanın yerine geçen tüm iletişim yöntemlerini kapsar. Araştırmalar, AAC kullanımının konuşma gelişimini engellemediğini, aksine destekleyebildiğini göstermiştir (Logan ve ark., 2017).
AAC Türleri ve Sınıf Uygulamaları
| AAC Türü | Alt Kategori | Araçlar | Sınıf Örneği |
|---|---|---|---|
| Yardımsız (Unaided) | Beden temelli | İşaret dili, jestler, yüz ifadesi | Temel işaretler: yemek, su, tuvalet, dur, yardım |
| Düşük teknoloji | Basit araçlar | PECS, iletişim tahtası, resim kartları | Masaya yapıştırılmış "yardım" ve "mola" kartları |
| Orta teknoloji | Basit cihazlar | Sesli düğmeler (Big Mack), kayıt cihazları | "Sıra bende" düğmesine basma |
| Yüksek teknoloji | Dijital araçlar | Tablet AAC uygulamaları, SGD (konuşma üreten cihazlar) | iPad'de görsel sembolle cümle oluşturma |
AAC Seçim Kriterleri
Hangi AAC yönteminin uygun olduğu çocuğun bireysel profiline bağlıdır:
| Kriter | Değerlendirme |
|---|---|
| Motor beceriler | İnce motor beceriler küçük resimleri seçmeye yeterli mi? |
| Görsel ayırt etme | Resimler arasında seçim yapabiliyor mu? |
| Mevcut iletişim | Hangi yollarla iletişim kuruyor (çekme, bakma, ses çıkarma)? |
| Motivasyon | En çok neleri istiyor/seviyor? |
| Çevresel destek | Aile ve okul AAC kullanımını destekleyebilir mi? |
Önemli
AAC'yi "son çare" olarak düşünmeyin. Erken dönemde AAC desteği sunmak konuşma gelişimini engellememekte, aksine sözel iletişimi de desteklemektedir. "Önce konuşmayı deneyelim" yaklaşımı kritik iletişim döneminin kaybına yol açabilir.
İşlevsel İletişim Eğitimi (FCT)
İşlevsel İletişim Eğitimi, zorlayıcı davranışların yerine uygun iletişim davranışları öğretmeyi hedefler. Meta-analiz sonuçları, FCT'nin zorlayıcı davranışları azaltmada ve uygun iletişimi artırmada büyük etki büyüklüğüne sahip olduğunu göstermektedir (Blair ve ark., 2025).
FCT Uygulama Adımları
Davranışın işlevini belirleyin (ABC analizi ile):
- Kaçınma mı? ("Yapmak istemiyorum")
- İlgi çekme mi? ("Bana bak")
- Nesne elde etme mi? ("Bunu istiyorum")
- Duyusal mı? ("Bu his hoşuma gidiyor")
Aynı işlevi taşıyan uygun iletişim davranışı belirleyin:
| Davranışın İşlevi | Zorlayıcı Davranış | Öğretilecek İletişim |
|---|---|---|
| Kaçınma | Bağırma, vurma | "Mola" kartı gösterme |
| İlgi çekme | Eşyaları fırlatma | Öğretmenin omzuna dokunma |
| Nesne elde etme | Ağlama, yere yatma | Nesne resmini uzatma (PECS) |
| Duyusal | Kendine vurma | "Sal" veya "Sık" kartı gösterme |
- Yeni davranışı yoğun şekilde öğretin (modelleme + ipucu + pekiştirme)
- Uygun iletişimi her zaman karşılayın - çocuk "mola" kartını gösterdiğinde gerçekten mola verin
- Tutarlılık sağlayın - tüm yetişkinlerin aynı şekilde yanıt vermesi kritiktir
JASPER Yaklaşımı
JASPER (Joint Attention Symbolic Play Engagement and Regulation), Connie Kasari tarafından geliştirilen, doğalcı bir müdahale yaklaşımıdır. Pilot RCT sonuçları, JASPER'ın okul öncesi ortamda minimal sözel otizmli çocuklarda ortak dikkat ve sembolik oyun becerilerini artırdığını göstermiştir (Goods ve ark., 2013).
JASPER İlkeleri ve Sınıf Uygulamaları
| İlke | Açıklama | Sınıf Uygulaması |
|---|---|---|
| Ortak dikkat (JA) | Bir nesne veya olay hakkında dikkat paylaşımı | Çocuğun baktığı şeyi isimlendirin: "Arabaaa! Kırmızı araba" |
| Sembolik oyun | Hayali oyun becerilerini destekleme | Bebeğe yemek yedirme, arabayla markete gitme gibi senaryolar |
| Katılım | Çocuğun oyununa katılma, yönlendirmeme | Çocuğun oyununu takip edin, genişletin ama yeniden yönlendirmeyin |
| Düzenleme | Duygusal düzenlemeyi destekleme | Çocuk bunaldığında molayı modelleme |
Doğalcı İletişim Stratejileri
Sınıfta her an iletişim fırsatı yaratabilirsiniz:
| Strateji | Nasıl Uygulanır | Örnek |
|---|---|---|
| Ortam düzenleme | İstenen nesneleri görünür ama erişilemez yere koyma | Sevdiği oyuncağı yüksek rafa koyma |
| Eksik parça | Etkinlik için gereken bir parçayı vermeme | Boya fırçasını vermeden boyayı verme |
| Bekle ve gözle | Çocuğun iletişim başlatmasını sabırla bekleme | İsteğini ifade edene kadar 5-10 saniye süre tanıma |
| Genişletme | Çocuğun söylediğini bir adım ileriye taşıma | Çocuk: "Top." Öğretmen: "Kırmızı top! Top zıplıyor." |
| Yanlış yorumlama | Bilerek yanlış nesneyi sunma (iletişimi kışkırtma) | Çocuk suyu gösterdiğinde süt uzatma |
Sınıf İçi İletişim Ortamı
İletişim Dostu Sınıf Düzeni
| Alan | İletişim Desteği |
|---|---|
| Çember zamanı | Her çocuğun "söz hakkı" kartı olsun; görsel seçim tahtası ile etkinlik seçimi |
| Yemek zamanı | Yemek resimleri ile seçim sunma; "Daha istiyorum" kartı |
| Serbest oyun | İletişim tahtası oyun alanına yakın; akranlarla eşleştirme |
| Sanat etkinliği | Malzeme resimlerini sunma; "Yardım" kartı erişilebilir |
| Bahçe | Taşınabilir iletişim kartı şeridi; temel istek kartları |
İletişim Fırsatı Yaratma Kontrol Listesi
Her gün şu stratejilerden en az 3-4'ünü uygulamaya çalışın:
- [ ] İstenen nesneyi görünür ama erişilemez yere koydunuz mu?
- [ ] Seçim sunma fırsatı yarattınız mı?
- [ ] Çocuğun iletişim başlatmasını sabırla beklediniz mi?
- [ ] Çocuğun söylediğini genişlettiniz mi?
- [ ] Eksik parça stratejisi ile iletişimi kışkırttınız mı?
- [ ] AAC araçları erişilebilir yerde miydi?
- [ ] Akran etkileşim fırsatı yarattınız mı?
Etkinlik Örnekleri
İletişim Temelli Seçim Zamanı
| Yaş | 3–6 yaş |
| Süre | 15 dakika |
| Hedef | İstekte bulunma, seçim yapma, iletişim başlatma |
| Malzeme | 6-8 etkinlik/oyuncak fotoğrafı, seçim tahtası, PECS defteri |
Uygulama:
- Seçim tahtasını çocuğun önüne koyun (6-8 etkinlik fotoğrafı)
- "Ne yapmak istersin?" sorusunu sorun ve bekleme süresi tanıyın (5-10 sn)
- Çocuk sözel, PECS veya işaret ile seçim yapsın
- Seçtiyse hemen o etkinliğe erişim sağlayın
- 5 dakika sonra yeni seçim fırsatı sunun
Gözlem ipucu: Çocuğun hangi yolla iletişim kurduğunu (gösterme, resim verme, sözel) ve ne kadar sürede yanıt verdiğini kaydedin.
"Benden Sana - Senden Bana" Oyunu
| Yaş | 3–5 yaş |
| Süre | 10 dakika |
| Hedef | Karşılıklı iletişim, sıra alma, ortak dikkat |
| Malzeme | Top veya sevilen nesne, "Sıra bende" kartı |
Uygulama:
- Çocukla karşılıklı oturun
- "Bende" deyip nesneyi kendinizde tutun, "Sende" deyip çocuğa verin
- Çocuğun geri vermesini bekleyin - "Sıra bende" kartını göstererek ipucu verin
- Her değişimde nesnenin ismini söyleyin: "Top! Top sende"
- Zamanla akranlarla aynı oyunu oynayın
Gözlem ipucu: Çocuğun nesneyi kendiliğinden geri uzatıp uzatmadığını, göz teması kurup kurmadığını gözlemleyin.
İletişim Sabotajı Etkinliği - "Bir Şey Eksik!"
| Yaş | 4–6 yaş |
| Süre | 15 dakika |
| Hedef | İletişim başlatma, yardım isteme |
| Malzeme | Tanıdık bir etkinliğin malzemeleri (boyama: kağıt var ama boya yok) |
Uygulama:
- Çocuğun sevdiği bir etkinliği başlatın (boyama, hamur, puzzle)
- Kasıtlı olarak gerekli bir malzemeyi vermeyin (boya fırçası, puzzle parçası)
- Çocuğun eksikliği fark etmesini bekleyin (5-10 saniye)
- Fark etmezse "Hımmm, bir şey eksik galiba" diyerek ipucu verin
- Çocuk herhangi bir yolla iletişim kurduğunda (bakma, gösterme, ses çıkarma, kart verme) hemen eksik malzemeyi verin
Gözlem ipucu: Çocuğun eksikliği fark edip edemediğini, nasıl bir iletişim yolu tercih ettiğini ve yardımcılığa ne kadar ihtiyaç duyduğunu kaydedin.
İlgili Makaleler
- Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) - Tanım, tanı, erken belirtiler
- OSB - Sınıf Stratejileri - Görsel destek, TEACCH, geçişler
- PECS - Resim değişim sistemi detaylı rehber
- Sosyal Hikâyeler - Carol Gray yöntemi
- Görsel Destekler - Görsel program ve yönerge kartları
- Duyusal Entegrasyon - Duyu bütünleme
- Kaynaştırma Eğitimi - Genel kaynaştırma rehberi
- Dil Gelişimi - Tipik dil gelişimi evreleri
- ABC Kaydı - Davranış analizi yöntemi
Kaynakça
Blair, K.-S., Park, E.-Y. ve Risse, M. R. (2025). A meta-analysis of functional communication training for young children with ASD and challenging behavior in natural settings. Behavioral Sciences, 15(12), 1688. https://doi.org/10.3390/bs15121688
Bondy, A. ve Frost, L. (1994). The Picture Exchange Communication System. Focus on Autistic Behavior, 9(3), 1–19. https://doi.org/10.1177/108835769400900301
Flippin, M., Reszka, S. ve Watson, L. R. (2010). Effectiveness of the Picture Exchange Communication System (PECS) on communication and speech for children with autism spectrum disorders: A meta-analysis. American Journal of Speech-Language Pathology, 19(2), 178–195. https://doi.org/10.1044/1058-0360(2010/09-0022)
Goods, K. S., Ishijima, E., Chang, Y. C. ve Kasari, C. (2013). Preschool based JASPER intervention in minimally verbal children with autism: Pilot RCT. Journal of Autism and Developmental Disorders, 43(5), 1050–1056. https://doi.org/10.1007/s10803-012-1644-3
Hume, K., Steinbrenner, J. R., Odom, S. L., Morin, K. L., Nowell, S. W., Tomaszewski, B., Szendrey, S., McIntyre, N. S., Yücesoy-Özkan, S. ve Savage, M. N. (2021). Evidence-based practices for children, youth, and young adults with autism: Third generation review. Journal of Autism and Developmental Disorders, 51(11), 4013–4032. https://doi.org/10.1007/s10803-020-04844-2
Logan, K., Iacono, T. ve Trembath, D. (2017). A systematic review of research into aided AAC to increase social-communication functions in children with autism spectrum disorder. Augmentative and Alternative Communication, 33(1), 51–64. https://doi.org/10.1080/07434618.2016.1267795
Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2018). Özel eğitim hizmetleri yönetmeliği. Resmî Gazete, Sayı: 30471.
Prizant, B. M. ve Wetherby, A. M. (1998). Understanding the continuum of discrete-trial traditional behavioral to social-pragmatic, developmental approaches in communication enhancement for young children with ASD. Seminars in Speech and Language, 19(4), 329–353. https://doi.org/10.1055/s-2008-1064053
Tager-Flusberg, H., Plesa Skwerer, D., Joseph, R. M., Brukilacchio, B., Decker, J., Eggleston, B., Meyer, S. ve Yoder, A. (2017). Conducting research with minimally verbal participants with autism spectrum disorder. Autism, 21(7), 852–861. https://doi.org/10.1177/1362361316654605
Öğretmen Notu
İletişim yalnızca konuşmak demek değildir. Otizmli bir çocuk size bir resim kartı uzattığında, elinizi çektiğinde, bir nesneye baktığında veya ağladığında - iletişim kuruyordur. Sizin göreviniz bu iletişim girişimlerini fark etmek, karşılamak ve zamanla daha etkili yollarla ifade edebilmesini desteklemektir. Her çocuğun bir sesi vardır - bazen o ses bir resim kartıdır, bazen bir bakıştır, bazen de bir düğmeye basıştır.