PECS - Resim Değişim İletişim Sistemi
PECS (Picture Exchange Communication System), 1985 yılında Andy Bondy ve Lori Frost tarafından geliştirilen, sözel iletişimi olmayan veya çok sınırlı olan çocuklara resimli kartlar aracılığıyla iletişim kurmayı öğreten bir sistemdir. Otizm spektrum bozukluğu olan okul öncesi çocuklarda en yaygın kullanılan alternatif iletişim yöntemlerinden biridir ve 190'dan fazla yayınla kanıt temeli desteklenmektedir.
Neden PECS?
Konuşamayan veya konuşmayı işlevsel olarak kullanamayan bir çocuğu düşünün. Su istiyor ama söyleyemiyor. İşaret ediyor ama anlaşılmıyor. Sonunda ağlıyor veya etrafa vuruyor - çünkü başka yolu yok. Bu davranış problemi değil, iletişim problemidir.
PECS, bu çocuğa "su istiyorum" demenin alternatif bir yolunu sunar: su resmini alıp yetişkine vermek. Bu basit eylem, çocuğun hayatında devrim yaratır - artık istediğini ifade edebilir, hayal kırıklığı azalır ve davranış sorunları belirgin şekilde düşer.
PECS'in en önemli farkı, çocuğun iletişimi kendisinin başlatmasıdır. Çocuk "ne istiyorsun?" sorusunu beklemez; kartı alıp yetişkine gider. Bu, gerçek iletişimin temelidir - iletişim girişimi.
Altı Aşama
PECS, kademeli olarak ilerleyen altı aşamadan oluşur. Her aşama bir öncekinin üzerine kurar, ancak her çocuk kendi hızında ilerler.
Aşama 1 - İletişimi Başlatma
Bu en temel aşamadır ve tüm sistemin temeli üzerine kurulur. Çocuk, istediği bir nesnenin resmini alır ve iletişim ortağına (öğretmen, ebeveyn) verir. Karşılığında istediği nesneyi alır.
Başlangıçta çocuğun çok sevdiği bir şeyle başlanır - favori oyuncak, sevdiği yiyecek. Masada nesne ve resmi yan yana durur. Çocuk resme uzandığında fiziksel yardımla resmi alıp yetişkine vermesi sağlanır. Yetişkin "Ah, ayı istiyorsun!" diyerek hemen nesneyi verir.
Kritik nokta: bu aşamada sadece bir resim kullanılır ve çocuk "ne istiyorsun?" sorusuna cevap vermez - kendisi başlatır.
Aşama 2 - Mesafe ve Israr
Çocuk artık iletişimi başlatabiliyor, şimdi bunu farklı koşullarda yapmayı öğrenir. Yetişkin biraz daha uzağa oturur, resim biraz daha uzakta durur. Çocuk ayağa kalkıp resmi alır, yetişkine gider ve verir. Farklı ortamlarda, farklı kişilerle pratik yapılır.
Bu aşama çocuğa "iletişim için çaba göstermeye değer" mesajını verir - pes etmeden ısrar etmeyi öğretir.
Aşama 3 - Resimler Arasından Seçme
Artık birden fazla resim devreye girer. Çocuğun önünde 2-3 farklı resim bulunur ve çocuk istediğinin resmini seçer. Eğer su resmi yerine top resmini verirse, top verilir - çocuk ayrımı öğrenir.
Bu aşama, kasıtlı iletişimin temelidir - "ben bunu değil, şunu istiyorum" diyebilmek.
Aşama 4 - Cümle Kurma
Çocuk "istiyorum" kartıyla istek kartını yan yana getirerek basit cümleler oluşturur: "İstiyorum + su", "İstiyorum + top". Daha sonra sıfatlar eklenebilir: "İstiyorum + kırmızı + top."
Bu aşama dil yapısının temelini atar - özne-nesne-yüklem kavramı görsel olarak öğretilir.
Aşama 5 - Soruya Cevap Verme
Çocuk, "Ne istiyorsun?" sorusuna resim kartlarıyla cevap vermeyi öğrenir. Artık sadece kendisi başlatmıyor, başkalarının sorularına da yanıt verebiliyor.
Aşama 6 - Yorumlama
En ileri aşamadır. Çocuk "Ne görüyorsun?", "Ne duyuyorsun?" gibi sorulara resimlerle cevap verir: "Görüyorum + köpek", "Duyuyorum + müzik." Bu aşama, talep etmenin ötesine geçerek yorumlama ve paylaşıma geçiştir.
Sınıfta PECS Uygulama İlkeleri
PECS'i başarıyla uygulamak için birkaç temel ilke vardır:
Birincisi, pekiştireç gerçek olmalıdır. Çocuk kartı verdiğinde istediği şeyi almalıdır. "Sonra vereceğiz" demek sistemi çökertir. İletişim sonuç getirmezse çocuk neden iletişim kursun?
İkincisi, sözel baskı yapmayın. "Söyle bakalım, su!" diye zorlamak PECS'in amacına aykırıdır. Çocuk kartı verir, siz "Su istiyorsun, al bakalım" dersiniz. Sözel model olursunuz ama söylemeye zorlamazsınız. PECS kullanan birçok çocuk zamanla kendiliğinden konuşmaya başlar.
Üçüncüsü, kartlar ulaşılabilir olmalıdır. PECS klasörü veya kartları dolapta kilitli tutulmamalıdır. Çocuğun her an erişebileceği yerde, göz hizasında olmalıdır. İletişim aracı her zaman mevcut olmalıdır.
Dördüncüsü, tüm personel bilmeli. Sadece sınıf öğretmeni değil, yardımcı, stajyer ve mümkünse mutfak/temizlik personeli de PECS'in nasıl çalıştığını bilmelidir. Çocuk herkesle iletişim kuracaktır.
Etkinlik Örnekleri
"Kahvaltı Seçimi" - İletişim Girişimi
| Yaş | 3-6 yaş |
| Süre | Kahvaltı süresi |
| Hedef | İstek ifadesi, seçim yapma |
| Malzeme | Yiyecek fotoğraf kartları (süt, peynir, ekmek, meyve) |
Uygulama: Kahvaltı masasında yiyecekleri doğrudan koymak yerine, çocuğun önüne 3-4 yiyecek kartı koyun. Çocuk istediği yiyeceğin kartını alıp size verir, siz o yiyeceği servis edersiniz. "Peynir istiyorsun, buyur!" diyerek sözel model olun. Her porsiyon için kart değişimi tekrarlanır. Bu doğal ortamda iletişim pratiği sağlar ve çocuğun günlük rutinde PECS kullanmasını pekiştirir.
"Oyuncak Dolabı" - Mesafe ve Israr
| Yaş | 3-6 yaş |
| Süre | Serbest oyun |
| Hedef | Mesafede iletişim, ısrar |
| Malzeme | Oyuncak fotoğraf kartları, şeffaf kutu/raf |
Uygulama: Sevilen oyuncakları şeffaf ama çocuğun açamayacağı bir kutuya koyun. Oyuncak kartlarını çocuğun erişebileceği yere asın. Çocuğun kartı alıp size gelmesini bekleyin - siz odanın diğer tarafında olun. Çocuk kartı getirdiğinde kutuyu açıp oyuncağı verin. Mesafe kademeli olarak artırılır. Bu etkinlik, çocuğun iletişim için fiziksel çaba göstermesini ve farklı ortamlarda bağımsız iletişim kurmasını destekler.
"Seçim Tahtası" - Resim Ayırımı
| Yaş | 4-6 yaş |
| Süre | 10 dakika |
| Hedef | Resimler arasından doğru seçim |
| Malzeme | 4-5 farklı etkinlik/nesne kartı |
Uygulama: Serbest oyun zamanında çocuğun önüne 4-5 farklı etkinlik kartı koyun: boyama, hamur, blok, kitap, araba. Çocuk istediği etkinliğin kartını alıp size verir. Eğer boyama kartını verdiyse boyama setini çıkarın. Yanlış kart verirse (hamur istiyordu ama boyama verdi), boyamayı verin - çocuk ayrımı öğrensin. Birkaç denemede çocuk doğru kartı seçmeyi öğrenir. Bu etkinlik kasıtlı seçim yapabilme becerisini geliştirir.
İlgili Makaleler
- OSB - İletişim Desteği - Genel iletişim stratejileri
- TEACCH Yaklaşımı - Yapılandırılmış öğretim
- Görsel Destekler - Görsel destek türleri
- Dil ve Konuşma Bozuklukları - Dil gelişimi temeli
Kaynakça
Bondy, A. S. ve Frost, L. A. (1998). The picture exchange communication system. Seminars in Speech and Language, 19(4), 373-389. https://doi.org/10.1055/s-2008-1064055
Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2018). Özel eğitim hizmetleri yönetmeliği. Resmî Gazete, Sayı: 30471.
Öğretmen Notu
PECS'te en sık yapılan hata, çocuğu "söyle!" diye zorlamaktır. PECS'in amacı konuşturmak değil, iletişim kurmanın yolunu açmaktır. Çocuk kartı verdiğinde siz model olun ("Su istiyorsun!") ama tekrar ettirmeyin. İkinci sık hata: kartları dolapta saklamak. Çocuğun iletişim aracına her an erişebilmesi şarttır - konuşabilen bir çocuğun ağzını kapatıp "sadece benim izin verdiğim zaman konuş" demezsiniz, değil mi? PECS kartları da aynen öyle - her zaman ulaşılabilir olmalı.