OSB - Sınıf Stratejileri

Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) olan çocukların kaynaştırma sınıflarında başarılı bir eğitim süreci geçirmeleri, uygun sınıf stratejilerinin sistematik olarak uygulanmasına bağlıdır. Bu makale, okul öncesi öğretmenlerine OSB'li çocuklarla çalışırken kullanabilecekleri kanıta dayalı sınıf stratejilerini sunar. Her strateji, akademik araştırmalarla desteklenmiş ve sınıf ortamına uyarlanmış biçimde ele alınmıştır.

Fiziksel Ortam Düzenleme

Otizmli çocuklar için sınıf ortamının fiziksel düzeni, öğrenme ve katılım üzerinde doğrudan etkiye sahiptir. TEACCH yaklaşımının temelini oluşturan yapılandırılmış öğretim, fiziksel mekânı öngörülebilir ve anlaşılır kılmayı hedefler (Mesibov ve Shea, 2010).

Alanları Belirginleştirme

Alan	İşlevsel Amaç	Görsel İpucu
Serbest oyun alanı	Bağımsız oyun, akran etkileşimi	Halı veya zemin rengi ile sınır
Grup etkinlik alanı	Çember zamanı, hikâye, müzik	Oturma minderleri ile işaretleme
Bireysel çalışma alanı	Odaklı görev tamamlama	Masa ve raf ile fiziksel sınır
Sakinleşme köşesi	Duyusal düzenleme, mola	Yumuşak aydınlatma, minder, perde
Geçiş alanı	Bir etkinlikten diğerine hazırlık	Görsel programın asılı olduğu nokta

Sınıftaki her alanın net sınırları olmalıdır. Otizmli çocuklar için belirsiz, açık alanlar kaygıya neden olabilir. Zemine yapıştırılan renkli bantlar, raflar veya perdeler kullanarak alanları görsel olarak ayırabilirsiniz.

Duyusal Ortam Uyarlamaları

Otizmli çocukların çoğu duyusal hassasiyetler yaşadığından (Piller ve Pfeiffer, 2016), fiziksel ortamın duyusal boyutunu da düzenlemelisiniz:

Duyu Alanı	Uyarlama	Uygulama Örneği
İşitsel	Gürültüyü azaltma	Sandalye ayaklarına tenis topu takma, yumuşak fon müziği
Görsel	Dikkat dağıtıcılardan arındırma	Duvarlardaki aşırı süslemeyi azaltma, doğal ışık tercih etme
Dokunsal	Materyal seçenekleri	Farklı dokuya sahip oyun hamuru, kum, su masası sunma
Vestibüler	Hareket fırsatları	Sınıf içinde sallanma minderi veya terapi topu bulundurma
Proprioseptif	Derin basınç	Ağırlıklı küçük yastık, yoğurma hamuru, sıkmalı toplar

Öğretmen İpucu

Sakinleşme köşesini bir "ceza yeri" olarak değil, çocuğun kendi kendini düzenleme aracı olarak konumlandırın. Çocuğa oraya ne zaman gideceğini öğretmek, davranışı durdurmaya çalışmaktan çok daha etkilidir.

Görsel Destek Sistemleri

Görsel destekler, otizmli çocukların eğitiminde en güçlü kanıt tabanına sahip stratejilerden biridir (Hume ve ark., 2021). Otizmli çocuklar genellikle görsel bilgiyi işitsel bilgiden daha etkili işler; bu nedenle görsel destekler iletişimi, anlama becerisini ve bağımsızlığı artırır.

Görsel Günlük Program

Günlük programın görsel olarak sunulması, çocuğun günü öngörebilmesini sağlar ve geçiş kaygılarını azaltır:

Nasıl hazırlayabilirsiniz:

1. Her etkinlik için net bir fotoğraf veya çizim seçin
2. Etkinlikleri yukarıdan aşağıya veya soldan sağa sırayla dizin
3. Tamamlanan etkinlikleri "bitti" kutusuna yerleştirmeyi ya da çevirmeyi öğretin
4. Programı çocuğun göz hizasına yerleştirin
5. Her gün aynı sırada başlayarak tutarlılık sağlayın

Görsel Yönerge Kartları

Tür	Kullanım Alanı	Örnek
"Önce-Sonra" kartı	Motivasyon ve geçişler	"Önce puzzle, sonra bahçe"
Adım adım görev kartı	Öz bakım, sanat etkinlikleri	El yıkama: 1) Musluğu aç 2) Sabun al 3) Ovala 4) Durula 5) Kurula
Seçim tahtası	Bağımsız karar verme	4-6 etkinlik fotoğrafıyla seçim sunma
Duygu termometresi	Duygusal farkındalık	Yeşil (sakin) - Sarı (gergin) - Kırmızı (çok uyarılmış)
Kural kartları	Sınıf beklentileri	"Kulağımla dinlerim", "Ellerimi kendime saklarım"

Görsel Zamanlayıcılar

Geçişlerden önce görsel zamanlayıcılar (kum saati, dijital geri sayım) kullanmak, otizmli çocukların süreci anlamasını kolaylaştırır. "2 dakika kaldı" gibi sözlü uyarılarla birlikte görsel zamanlayıcı sunmak en etkili yöntemdir.

Yapılandırılmış Öğretim (TEACCH İlkeleri)

TEACCH (Treatment and Education of Autistic and Related Communication Handicapped Children), North Carolina Üniversitesi'nde geliştirilmiş, yapılandırılmış öğretim ilkelerine dayanan kapsamlı bir programdır. Meta-analiz sonuçları, TEACCH temelli müdahalelerin iletişim ve uyumsal beceriler dahil birçok gelişim alanında belirgin iyileşmeler sağladığını göstermiştir (Mesibov ve Shea, 2010).

Temel İlkeler ve Sınıf Uygulamaları

İlke	Açıklama	Sınıf Örneği
Fiziksel yapı	Ortamın işlevsel alanlara ayrılması	Oyun, çalışma, grup ve geçiş alanları
Görsel program	Günün akışının görsel olarak sunulması	Resimli günlük program tahtası
Çalışma sistemi	"Ne yapacağım, ne kadar yapacağım, ne zaman bitecek"	Soldan sağa görev kutusu sistemi
Görev düzenleme	Her görevin görsel olarak net olması	Başlangıç ve bitiş noktası belli materyaller

Çalışma Sistemi Uygulaması

Çalışma sistemi, çocuğun dört soruya görsel olarak yanıt bulmasını sağlar:

1. Ne yapacağım? - Sol taraftaki kutuda bekleyen görev
2. Ne kadar yapacağım? - Kaç görev olduğu görsel olarak belli
3. Ne zaman biteceğini nasıl bileceğim? - "Bitti" kutusu veya kontrol listesi
4. Bitirince ne olacak? - Ödüllendirici etkinlik görsel kartı

Bu sistem, çocuğun öğretmene bağımlılığını azaltır ve bağımsız görev tamamlama becerisini geliştirir.

Geçiş Stratejileri

Etkinlikler arasındaki geçişler, otizmli çocuklar için en zorlayıcı anlardan biridir. Öngörülebilir geçiş ritüelleri oluşturmak, problem davranışları önemli ölçüde azaltır.

Etkili Geçiş Teknikleri

Teknik	Nasıl Uygulanır	Ne Zaman Kullanılır
Görsel geri sayım	"3-2-1 bitti" kartları veya kum saati	Her geçişte
Geçiş şarkısı	Her geçiş için aynı kısa şarkı veya melodi	Grup etkinliklerinde
Geçiş nesnesi	Çocuğun bir sonraki etkinliğe taşıdığı nesne	Bireysel geçişlerde
Fotoğraflı ön izleme	Sıradaki etkinliğin fotoğrafını gösterme	Yeni veya değişen etkinliklerde
Sosyal hikâye	Geçiş sürecini anlatan kısa hikâye	Tekrarlayan zorlu geçişlerde

Örnek geçiş rutini:

1. Görsel zamanlayıcıyı başlatın (2 dakika)
2. Sözlü uyarı verin: "Az sonra toplama zamanı"
3. Geçiş şarkısını söyleyin
4. Görsel programda tamamlanan etkinliği kapatma/çevirme
5. Sıradaki etkinliğin fotoğrafını gösterin

Dikkat

Geçişlerde "Hadi çabuk!" gibi acele ettirici ifadeler kullanmayın. Otizmli çocukların bilgi işleme süresi akranlarından farklı olabilir. Sabırlı ve tutarlı olmak, uzun vadede geçişleri kolaylaştırır.

İletişim Desteği

Otizmli çocukların iletişim profili çok çeşitlidir: bazı çocuklar akıcı konuşurken, bazıları sınırlı sözcüklere sahiptir veya sözsüz iletişim kurar. Sınıf içi iletişim desteği, her çocuğun tercih ettiği ve etkili olduğu iletişim yolunu desteklemeyi gerektirir.

İletişim Stratejileri

Strateji	Açıklama	Sınıf Uygulaması
Kısaltılmış dil	Kısa, net, somut cümleler kullanma	"Otur" yerine uzun açıklamalar yapmama
Bekleme süresi	Yönerge sonrası yanıtlamak için 5-10 saniye bekleme	Hemen tekrar etmemek, işleme süresi tanımak
Görsel ipuçları	Sözlü yönergeleri görsellerle destekleme	"El yıka" derken el yıkama resmi gösterme
Seçim sunma	Açık uçlu soru yerine iki seçenek	"Ne yapmak istersin?" yerine "Boyama mı, hamur mu?"
Modelleme	Beklenen davranışı göstererek öğretme	"Bakın, ben böyle yapıyorum" diyerek gösterme
Ekolaliyi anlama	Tekrarlanan sözlerin işlevini araştırma	"Kapı kapı" derken kapıyı kapatmak istiyor olabilir

Yardımcı ve Alternatif İletişim (AAC)

Sözlü iletişimi sınırlı olan çocuklar için AAC yöntemleri sınıf ortamına entegre edilmelidir:

• PECS (Resim Değişim İletişim Sistemi): Çocuk, istediği nesnenin resmini karşı tarafa vererek iletişim kurar
• İletişim tahtası: Sık kullanılan istek ve ihtiyaçların görsellerini içeren sabit tahta
• İşaret desteği: Temel işaretlerin (yemek, su, tuvalet, yardım) sınıfça öğretilmesi
• Dijital AAC: Tablet uygulamaları ile sesli görsel iletişim

Akran Aracılı Stratejiler

Akran aracılı müdahaleler (Peer-Mediated Intervention - PMI), otizmli çocukların sosyal becerilerini geliştirmek için en güçlü kanıt tabanına sahip yöntemlerden biridir (Gunning ve ark., 2019). Bu yaklaşımda, tipik gelişim gösteren akranlara sosyal etkileşim stratejileri öğretilir ve onlar otizmli çocuğa destek olur.

PMI Uygulama Adımları

1. Akran seçimi: Sosyal olarak yetkin, sabırlı ve istekli 2-3 çocuk belirleyin
2. Akran eğitimi: Kısa oturumlarla (10-15 dk) akranlara şu becerileri öğretin:
   • Otizmli arkadaşının yanına git ve ismini söyle
   • Oyuncak uzat veya oyuna davet et
   • Arkadaşının yanıtını bekle (5 saniye)
   • Tepki vermezse tekrar dene, zorlamadan farklı bir yol bul
3. Yapılandırılmış etkileşim fırsatları: Küçük grup etkinlikleri, eşleştirilmiş oyun zamanları
4. Öğretmen kolaylaştırması: Yakından gözlemleyerek, gerektiğinde ipucu vererek destek olun
5. Pekiştirme: Hem akrana hem otizmli çocuğa olumlu geri bildirim verin

Akran Etkileşimini Destekleyen Etkinlikler

Etkinlik Türü	Neden Etkili	Örnek
Eşleştirilmiş oyun	Bire bir etkileşim fırsatı	Birlikte top yuvarla, birlikte hamur yoğur
Küçük grup (2-3 kişi)	Kalabalık gruplara göre daha az uyaran	Birlikte resim yapma, ortak inşaat
Sıralı oyunlar	Sıra bekleme ve paylaşma becerisi	Kart oyunları, zar atma oyunları
Ortak amaçlı görevler	İşbirliği = sosyal motivasyon	Birlikte kule yapma, puzzle tamamlama

Davranış Desteği

Otizmli çocukların zorlayıcı davranışları (ağlama, bağırma, vurma, kaçma) genellikle iletişimsel bir işlev taşır. Davranışı anlamak, onu yönetmekten daha etkilidir.

Önleyici Stratejiler

Davranışların büyük bir bölümü, önceden uygun düzenleme yapılarak önlenebilir:

Önleyici Strateji	Açıklama
Öngörülebilirlik	Görsel program, tutarlı rutinler, değişiklikleri önceden haber verme
Duyusal düzenleme	Sakinleşme köşesi, duyusal araçlar, hareket molaları
Seçim sunma	Kontrol hissi vererek direnci azaltma
İlgi alanlarını entegre etme	Çocuğun özel ilgilerini etkinliklere dahil etme
Uygun beklenti	Göreve uygun süre ve zorluk düzeyi belirleme

ABC Analizi ile Davranışı Anlama

Bir davranış tekrar ediyorsa, ABC kaydı ile işlevini belirlemelisiniz:

• A (Antecedent/Öncül): Davranıştan hemen önce ne oldu?
• B (Behavior/Davranış): Çocuk tam olarak ne yaptı?
• C (Consequence/Sonuç): Davranıştan sonra ne oldu?

Örnek:

• A: Öğretmen "Toplama zamanı" dedi
• B: Çocuk bağırdı ve yere yattı
• C: Öğretmen çocuğu bıraktı, oyun devam etti
• Yorum: Davranış, kaçınma işlevi taşıyor. Strateji: Geçişi görsel olarak önceden haber verin, "Önce topla, sonra bahçe" kartı gösterin.

Olumlu Davranış Desteği (ODD)

ODD Bileşeni	Sınıf Uygulaması
Uygun davranışı öğretme	Beklenen davranışı görsel + modelleme ile öğretme
Anında pekiştirme	Uygun davranışı hemen sözlü veya görsel olarak onaylama
İşlevsel iletişim	"Yardım" kartı, "Mola" kartı öğretme
Çevre düzenleme	Davranış tetikleyicilerini azaltma
Tutarlılık	Tüm yetişkinlerin aynı stratejileri uygulaması

Sosyal Beceri Öğretimi

Sosyal becerilerin doğrudan öğretilmesi, otizmli çocukların sınıf içerisinde akranlarıyla etkileşimini artırır.

Sosyal Hikâyeler

Carol Gray tarafından geliştirilen Sosyal Hikâyeler, sosyal durumları kısa ve somut anlatılarla çocuğa açıklar (Gray ve Garand, 1993). Okul öncesi dönemde görsellerle desteklenmiş sosyal hikâyeler etkili bir araçtır.

Sosyal hikâye yazma ilkeleri:

1. Çocuğun bakış açısından yazın
2. Betimleyici cümleler kullanın (durum tanımı)
3. Perspektif cümleler ekleyin (başkalarının duyguları)
4. Yönlendirici cümleler azınlıkta olsun
5. Görsellerle destekleyin

Örnek sosyal hikâye:

"Sınıfta çember zamanı olur. Herkes mindere oturur. Öğretmenim hikâye okur. Arkadaşlarım dinler. Ben de mindere oturup dinleyebilirim. Öğretmenim bundan çok mutlu olur."

Video Modelleme

Beklenen davranışların video ile gösterilmesi (kendini video modelleme veya akran modelleme), otizmli çocuklarda etkili bir sosyal beceri öğretim yöntemidir. Kısa videolar (30-60 saniye) hazırlayarak çocuğa tekrar tekrar gösterin.

Etkinlik Örnekleri

Görsel Program Oluşturma Atölyesi

Yaş	3–6 yaş
Süre	20 dakika
Hedef	Günlük rutinleri görsel olarak takip etme, bağımsızlık
Malzeme	Karton, resim kartları, cırt bant, "bitti" kutusu

Uygulama:

1. Çocukla birlikte günün etkinliklerinin fotoğraflarını sırayla kartona yerleştirin
2. "Şimdi ne yapacağız?" diyerek ilk resmi gösterin
3. Etkinlik bittiğinde çocuktan resmi çıkarmasını ve "bitti" kutusuna koymasını isteyin
4. Sıradaki etkinliğin resmini birlikte işaret edin
5. Her gün aynı rutinle başlayarak tutarlılığı sağlayın

Gözlem ipucu: Çocuğun programa ne sıklıkta kendiliğinden baktığını gözlemleyin. Zamanla öğretmen yönlendirmesi olmadan programa bakması, bağımsızlığın arttığının göstergesidir.

Akran Eşleştirme Oyunu - "Birlikte Yapalım"

Yaş	4–6 yaş
Süre	15 dakika
Hedef	Akran etkileşimi, sıra bekleme, işbirliği
Malzeme	Büyük boy lego/bloklar, örnek fotoğraf

Uygulama:

1. Otizmli çocuğu ve bir akranını eşleyin
2. İkisine birlikte yapacakları bir yapı fotoğrafı gösterin
3. "Bir sen koy, bir ben koyarım" kuralını görsel kartla açıklayın
4. Öğretmen olarak yakından gözlemleyin, gerektiğinde ipucu verin
5. Bitirdiklerinde her ikisini de tebrik edin ve yapılarının fotoğrafını çekin

Gözlem ipucu: Çocuğun sıra beklerken ne kadar beklediğini, akranına kendiliğinden oyuncak uzatıp uzatmadığını kaydedin.

Duyusal Mola Etkinliği - "Vücudum Ne Hissediyor?"

Yaş	3–6 yaş
Süre	10 dakika
Hedef	Duyusal farkındalık, özdüzenleme
Malzeme	Duygu termometresi kartı, stres topu, ağırlıklı minder

Uygulama:

1. Duygu termometresi kartını gösterin (yeşil-sarı-kırmızı)
2. "Şimdi vücudun ne hissediyor?" diye sorun
3. Çocuk sarı veya kırmızı bölgeyi gösterirse sakinleşme seçeneklerini sunun
4. Stres topu sıkma, ağırlıklı minder altında uzanma veya derin nefes gibi seçenekler önerin
5. Çocuk sakinleştiğinde yeşil bölgeye döndüğünü çocukla paylaşın

Gözlem ipucu: Çocuğun zamanla sakinleşme köşesine kendiliğinden gidip gidemediğini, duygu termometresini bağımsız kullanıp kullanamadığını gözlemleyin.

İlgili Makaleler

• Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) - Tanım, tanı, erken belirtiler
• OSB - İletişim Desteği - PECS, AAC, sosyal hikâyeler
• TEACCH Yaklaşımı - Yapılandırılmış öğretim detayları
• PECS - Resim değişim sistemi
• Sosyal Hikâyeler - Sosyal durumları öğretme
• Duyusal Entegrasyon - Duyu bütünleme terapisi
• Kaynaştırma Eğitimi - Genel kaynaştırma rehberi
• Gözlem Nedir? - Sistematik gözlem temelleri
• ABC Kaydı - Davranış analizi yöntemi

Kaynakça

Boyd, B. A., Hume, K., McBee, M. T., Alessandri, M., Gutierrez, A., Johnson, L., Sperry, L. ve Odom, S. L. (2014). Comparative efficacy of LEAP, TEACCH and non-model-specific special education programs for preschoolers with autism spectrum disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders, 44(2), 366–380. https://doi.org/10.1007/s10803-013-1877-9

Case-Smith, J. ve Bryan, T. (1999). The effects of occupational therapy with sensory integration emphasis on preschool-age children with autism. American Journal of Occupational Therapy, 53(5), 489–497. https://doi.org/10.5014/ajot.53.5.489

Gray, C. ve Garand, J. D. (1993). Social stories: Improving responses of students with autism with accurate social information. Focus on Autistic Behavior, 8(1), 1–10. https://doi.org/10.1177/108835769300800101

Gunning, C., Holloway, J., Fee, B., Breathnach, O., Bergin, C. M., Greene, I. ve Ni Bheolain, R. (2019). A systematic review of peer-mediated interventions for preschool children with autism spectrum disorder in inclusive settings. Review Journal of Autism and Developmental Disorders, 6(1), 40–62. https://doi.org/10.1007/s40489-018-0153-5

Hume, K., Steinbrenner, J. R., Odom, S. L., Morin, K. L., Nowell, S. W., Tomaszewski, B., Szendrey, S., McIntyre, N. S., Yücesoy-Özkan, S. ve Savage, M. N. (2021). Evidence-based practices for children, youth, and young adults with autism: Third generation review. Journal of Autism and Developmental Disorders, 51(11), 4013–4032. https://doi.org/10.1007/s10803-020-04844-2

Mesibov, G. B. ve Shea, V. (2010). The TEACCH program in the era of evidence-based practice. Journal of Autism and Developmental Disorders, 40(5), 570–579. https://doi.org/10.1007/s10803-009-0901-6

Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2018). Özel eğitim hizmetleri yönetmeliği. Resmî Gazete, Sayı: 30471.

Piller, A. ve Pfeiffer, B. (2016). The impact of the sensory environment on participation of preschool children with autism spectrum disorder. OTJR: Occupation, Participation and Health, 36(3), 124–134. https://doi.org/10.1177/1539449216665116

Strain, P. S. ve Bovey, E. H. (2011). Randomized, controlled trial of the LEAP model of early intervention for young children with autism spectrum disorders. Topics in Early Childhood Special Education, 31(3), 133–154. https://doi.org/10.1177/0271121411408740

---

Öğretmen Notu

OSB'li bir çocukla çalışmaya başladığınızda, ilk haftaları gözlemle geçirin. Çocuğun neleri sevdiğini, hangi duyusal uyaranlara tepki verdiğini, hangi geçişlerde zorlandığını not edin. En iyi strateji, çocuğun bireysel profiline göre uyarlanmış olanıdır. Tek bir yöntem herkese işlemez - siz çocuğu tanıdıkça, stratejiler de netleşecektir. Ve unutmayın: küçük adımlar, büyük ilerlemeler getirir.