Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), dikkati sürdürme, dürtüselliği kontrol etme ve etkinlik düzeyini düzenleme güçlükleriyle kendini gösteren nörogelişimsel bir durumdur. Okul öncesi dönemde DEHB belirtileri genellikle "çok hareketli çocuk" olarak normalleştirilir; ancak erken tanı ve uygun destek, çocuğun akademik, sosyal ve duygusal gelişimi için kritik öneme sahiptir.

Tanım ve Tanı Kriterleri (DSM-5)

Amerikan Psikiyatri Birliği'nin DSM-5 sınıflamasına göre DEHB tanısı, iki ana belirti kümesinin varlığına dayanır. Belirtilerin en az 6 ay boyunca devam etmesi, en az iki farklı ortamda (ev, okul) gözlenmesi ve işlevselliği bozması gerekir.

1. Dikkat Eksikliği Belirtileri

Belirti	Sınıfta Gözlem
Ayrıntılara dikkat etmeme	Boyamada çizgilerin dışına çıkma, yönerge adımlarını atlama
Dikkati sürdürmede zorluk	Hikâye dinlerken dalma, etkinliği yarım bırakma
Dinlemiyormuş gibi görünme	Adı söylendiğinde tepki vermeme, göz teması kurmama
Yönergeleri takip edememe	Çok adımlı yönergelerde kaybolma
Düzenleme güçlüğü	Eşyalarını kaybetme, sıraya koyamama
Zihinsel çaba gerektiren görevlerden kaçınma	Puzzle, biçim eşleme gibi etkinliklerden kaçma
Kolay dikkati dağılma	Pencere, ses, hareket gibi uyaranlara hemen yönelme
Günlük etkinliklerde unutkanlık	Çantasını almayı unutma, rutinleri atlama

2. Hiperaktivite ve Dürtüsellik Belirtileri

Belirti	Sınıfta Gözlem
Kıpır kıpır olma	Sürekli kıpırdanma, sandalyede sallanma
Yerinden kalkma	Oturması beklenen zamanlarda dolaşma
Uygunsuz zamanlarda koşma/tırmanma	Sınıfta koşma, masalara tırmanma
Sessiz oynayamama	Oyun sırasında sürekli sesli olma
"Motoru takılmış gibi" davranma	Durmaksızın hareket etme
Aşırı konuşma	Sürekli konuşma, konu dışı yorumlar
Soruyu tamamlamadan yanıtlama	Öğretmen soruyu bitirmeden bağırma
Sıra bekleyememe	Oyunlarda, yemekte, tuvalette sıra beklememe
Başkalarını bölme	Arkadaşlarının oyununa izinsiz müdahale

Görünüm Tipleri

DSM-5'e göre DEHB üç farklı biçimde görülür:

Tip	Baskın Belirtiler	Okul Öncesinde Gözlem
Dikkat eksikliği baskın	Dalgınlık, unutkanlık, organizasyon güçlüğü	Sessiz ama "hayallere dalan" çocuk; genellikle geç fark edilir
Hiperaktivite/dürtüsellik baskın	Aşırı hareket, sabırsızlık, dürtüsel tepkiler	Okul öncesinde en sık karşılaşılan tip
Birleşik tip	Her iki alanın birlikte görülmesi	En yaygın tanı tipi

Dikkat

Okul öncesi dönemde hareketlilik ve kısa dikkat süresi normal gelişimin bir parçası olabilir. DEHB tanısı için belirtilerin yaşıtlarına göre belirgin şekilde daha yoğun olması, en az iki ortamda gözlenmesi ve işlevselliği bozması gerekir. Tanıyı yalnızca çocuk ve ergen psikiyatristi koyabilir.

Yaygınlık

Kaynak	Oran
CDC (ABD, 2016)	2-17 yaş: %9,4 yaşam boyu tanı (Danielson ve ark., 2018)
CDC (ABD, 2022)	2-5 yaş: %2,1 mevcut tanı
Türkiye (toplum taraması)	Okul öncesi: %3-7,8
Dünya geneli (meta-analiz)	Çocukluk dönemi: %5-7
Cinsiyet farkı	Erkeklerde kızlardan 2-3 kat daha sık tanılanır

Okul öncesi dönemde DEHB tanısı almanın daha az yaygın olmasının nedenleri arasında belirtilerin yaşa özgü gelişimsel özelliklerle karışması, öğretmen ve ailelerin farkındalık düzeyi ve klinik değerlendirme süreçlerinin zorluğu yer alır.

Yürütücü İşlevler ve DEHB

DEHB'nin temelinde yürütücü işlev (executive function) eksiklikleri yatar. Barkley'in (1997) birleştirici modeline göre DEHB, temel olarak davranışsal ketleme (inhibition) güçlüğüdür ve bu güçlük dört yürütücü işlevi ikincil olarak bozar:

Yürütücü İşlev	DEHB'deki Etkilenim	Sınıfta Yansıma
Çalışma belleği	Bilgiyi akılda tutma ve işleme güçlüğü	Çok adımlı yönergeleri unutma
Duygu düzenleme	Duygusal tepkileri kontrol edememe	Küçük hayal kırıklıklarına büyük tepkiler
İçsel konuşma	Kendine rehberlik edecek iç diyaloğun gelişmemesi	Kurallara uyumu hatırlamada zorluk
Yeniden yapılandırma	Esnek problem çözme güçlüğü	Tek bir çözüm yoluna takılma

Diamond'ın (2013) yürütücü işlev modelinde tanımladığı üç temel bileşen - ketleme kontrolü, çalışma belleği ve bilişsel esneklik - okul öncesi dönemde hızla gelişir. DEHB'li çocuklarda bu gelişim gecikmiştir; ancak bu bir yetersizlik değil, gelişimsel bir farklılıktır.

Öğretmen İpucu

DEHB'li çocuğun "istememesi" değil "yapamaması" söz konusudur. Çalışma belleği zayıf olduğu için yönergeleri tutamaz, ketleme güçlüğü olduğu için durduramaz. Anlayış göstermek, strateji belirlemek kadar önemlidir.

Eş Tanılar (Komorbidite)

DEHB nadiren tek başına görülür. Okul öncesi dönemde sık eşlik eden durumlar:

Eş Tanı	DEHB ile Birliktelik	Sınıfta Etkisi
Karşı Olma Bozukluğu (KOB/ODD)	%40-60	Kurallara karşı gelme, öfke nöbetleri, yetişkinlerle çatışma
Kaygı bozuklukları	%25-35	Aşırı endişe, ayrılma kaygısı, somatik yakınmalar
Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB)	%20-50	Sosyal iletişim güçlükleri, tekrarlayıcı davranışlar
Dil ve konuşma gecikmesi	Sık	Anlatım dili zayıflığı, pragmatik dil güçlüğü
Uyku bozuklukları	%25-50	Uykuya dalamama, sabah uyanamama, gündüz uykululuk
Motor koordinasyon bozukluğu	%30-50	İnce motor güçlüğü, el yazısı sorunları (okul çağında)

DSM-5 ile birlikte DEHB ve OSB'nin aynı anda tanı olarak konulabilmesi mümkün hale gelmiştir. Önceki DSM-IV'te bu iki tanı birlikte konulamazdı.

Tanılama Süreci

DEHB tanısı tek bir test veya tetkik ile konulmaz. Klinik bir değerlendirme sürecidir:

1. Aile/öğretmen endişeleri → belirtiler gözlemlenir
         ↓
2. Çocuk psikiyatristi başvurusu → kapsamlı öykü alma
         ↓
3. Birden fazla ortamdan bilgi → ev, okul, sosyal ortam
         ↓
4. Değerlendirme ölçekleri → Conners, SNAP-IV, BRIEF-P
         ↓
5. Ayırıcı tanı → görme/işitme, uyku, anksiyete, OSB, travma
         ↓
6. DSM-5 kriterlerine göre klinik tanı
         ↓
7. Tedavi planı → davranışsal müdahale öncelikli (AAP kılavuzu)

Öğretmenin Tanılama Sürecindeki Rolü

Öğretmenler tanı koymaz, ancak tanı sürecinde kritik bir bilgi kaynağıdır:

• Gözlem kayıtları: Davranışların sıklığı, süresi ve belirginliği
• Karşılaştırma: Çocuğun davranışlarının yaşıtlarına göre ne kadar farklı olduğu
• Değerlendirme ölçekleri doldurma: Conners Öğretmen Formu gibi ölçekler
• Ortam bilgisi: Davranışların hangi durumlarda arttığı/azaldığı

Kanıta Dayalı Müdahaleler

Farmakolojik Olmayan Müdahaleler (Birinci Basamak)

Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), 4-5 yaş arası DEHB'li çocuklarda ilk tedavi olarak davranışsal müdahaleleri önerir:

Müdahale	Açıklama	Kanıt Düzeyi
Ebeveyn davranış eğitimi (PTBM)	Ailelere davranış yönetim stratejileri öğretme	Güçlü - AAP birinci basamak
Sınıf içi davranışsal müdahaleler	Öğretmen uygulamalı yapılandırılmış stratejiler	Güçlü
Parent-Child Interaction Therapy (PCIT)	Ebeveyn-çocuk etkileşim terapisi	Güçlü
The Incredible Years	Grup temelli ebeveyn programı	Güçlü
Triple P	Pozitif Ebeveynlik Programı	Güçlü
Sosyal beceri eğitimi	Akranlarla etkileşim becerilerini geliştirme	Orta

Farmakolojik Müdahaleler

PATS çalışması (Greenhill ve ark., 2006), metilfenidatın okul öncesi çocuklarda etkili olduğunu göstermiştir; ancak etki büyüklükleri okul çağı çocuklara göre daha küçüktür ve yan etkilere duyarlılık daha fazladır. İlaç tedavisi ancak davranışsal müdahalelerle yeterli ilerleme sağlanamazsa ve çocuk psikiyatristi önerisiyle düşünülür.

Türkiye'de DEHB Hizmetleri

Hizmet Süreci

Adım	Kurum	İçerik
1. Fark etme	Aile/öğretmen	Belirtilerin gözlemlenmesi
2. Değerlendirme	Çocuk psikiyatristi	Klinik görüşme, ölçek uygulama
3. Tanı	Çocuk psikiyatristi	DSM-5'e göre tanılama
4. RAM yönlendirme	Rehberlik servisi	Eğitsel değerlendirme
5. BEP/ETP	Okul	Bireyselleştirilmiş program
6. Tedavi	Multidisipliner ekip	Davranışsal + gerekirse farmakolojik

Yasal Dayanak

Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği (2018), DEHB tanılı çocukların kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitim haklarını güvence altına alır. Destek eğitim odası, BEP hazırlanması ve sınıf içi uyarlamalar yasal düzenlemelerle desteklenir.

Etkinlik Örnekleri

"Vücudumu Durdurabiliyorum" Oyunu

Yaş	3–6 yaş
Süre	10 dakika
Hedef	Ketleme kontrolü, beden farkındalığı
Malzeme	Müzik çalar, yeşil ve kırmızı kart

Uygulama:

1. Müzik çaldığında herkes dans eder
2. Müzik durduğunda herkes donar (kırmızı kart gösterilir)
3. Yeşil kart gösterildiğinde tekrar hareket başlar
4. DEHB'li çocuğa başlangıçta çok kısa duraklamalar sunun (3 saniye)
5. Zamanla süreyi artırın (5, 8, 10 saniye)

Gözlem ipucu: Çocuğun müzik durduğunda kaç saniye hareketsiz kalabildiğini, zamanla bu sürenin artıp artmadığını kaydedin.

Görsel Görev Listesi - "Bugün Ne Yapacağım?"

Yaş	4–6 yaş
Süre	Gün boyunca kullanılır
Hedef	Planlama, organizasyon, görev tamamlama
Malzeme	Karton, etkinlik resimleri, cırt bant, yıldız çıkartmaları

Uygulama:

1. Günün 4-5 ana etkinliğini resimlerle bir listeye dizin
2. Her etkinlik tamamlandığında çocukla birlikte yıldız yapıştırın
3. "Şimdi hangisindeyiz?" sorusuyla çocuğun listeye bakmasını sağlayın
4. Gün sonunda tamamlanan görevleri birlikte sayın
5. "Bugün 4 yıldız topladın!" gibi olumlu geri bildirim verin

Gözlem ipucu: Çocuğun listeye kendiliğinden bakıp bakmadığını, görev tamamlama oranının zamanla artıp artmadığını izleyin.

"Sakin Eller" Etkinliği

Yaş	3–5 yaş
Süre	5 dakika
Hedef	Dürtü kontrolü, bekleme becerisi
Malzeme	Renkli sticker'lar, şeffaf kavanoz

Uygulama:

1. Çocuğa "Sakin eller dairesini" gösterin (masada belirlenmiş bir alan)
2. "Ellerin dairede kalırsa bir sticker kazanırsın" kuralını açıklayın
3. Kısa bir bekleme süresi ile başlayın (30 saniye)
4. Başardığında sticker'ı birlikte kavanoza atın
5. Süreyi kademeli olarak artırın (1, 2, 3 dakika)

Gözlem ipucu: Bekleme süresinin zamanla artıp artmadığını, çocuğun "kavanoz dolduğunda" ne kadar motive olduğunu gözlemleyin.

İlgili Makaleler

• DEHB - Sınıf Yönetimi - Detaylı sınıf stratejileri
• Dikkat Gelişimi - Tipik dikkat gelişim evreleri
• Duygu Düzenleme - Özdüzenleme becerileri
• Kaynaştırma Eğitimi - Genel kaynaştırma rehberi
• Gözlem Nedir? - Sistematik gözlem temelleri
• ABC Kaydı - Davranış analizi yöntemi
• Frekans Kaydı - Davranış sıklığı ölçme
• Problem Çözme - Yürütücü işlevler ve problem çözme

Kaynakça

American Academy of Pediatrics [AAP]. (2019). ADHD: Clinical practice guideline for the diagnosis, evaluation, and treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder in children and adolescents. Pediatrics, 144(4), e20192528. https://doi.org/10.1542/peds.2019-2528

American Psychiatric Association [APA]. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5. baskı). APA Publishing.

Barkley, R. A. (1997). Behavioral inhibition, sustained attention, and executive functions: Constructing a unifying theory of ADHD. Psychological Bulletin, 121(1), 65–94. https://doi.org/10.1037/0033-2909.121.1.65

Danielson, M. L., Bitsko, R. H., Ghandour, R. M., Holbrook, J. R., Kogan, M. D. ve Blumberg, S. J. (2018). Prevalence of parent-reported ADHD diagnosis and associated treatment among U.S. children and adolescents, 2016. Journal of Clinical Child and Adolescent Psychology, 47(2), 199–212. https://doi.org/10.1080/15374416.2017.1417860

Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual Review of Psychology, 64, 135–168. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-113011-143750

Greenhill, L., Kollins, S., Abikoff, H., McCracken, J., Riddle, M., Swanson, J., McGough, J., Wigal, S., Wigal, T., Vitiello, B. ve ark. (2006). Efficacy and safety of immediate-release methylphenidate treatment for preschoolers with ADHD. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 45(11), 1284–1293. https://doi.org/10.1097/01.chi.0000235077.32661.61

Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2018). Özel eğitim hizmetleri yönetmeliği. Resmî Gazete, Sayı: 30471.

---

Öğretmen Notu

DEHB'li çocuğunuz "yaramaz" değildir - beyni farklı çalışır. Bu çocuklar genellikle enerjik, yaratıcı ve meraklıdır. Sorun çocukta değil, ortamın çocuğa uymamasındadır. Sınıfınızı DEHB'li çocuk için uyarladığınızda, aslında tüm çocuklar için daha iyi bir öğrenme ortamı yaratırsınız. Kısa etkinlikler, bol hareket molaları, görsel destekler ve olumlu pekiştirme - bu dört temel strateji ile büyük fark yaratabilirsiniz.